Library › Latin: Biography › Epistola de Morte Sancti Hieronymi
This long letter purports to be written by Eusebius, once a disciple of Saint Jerome, now bereaved of that light, to Damasus, bishop of Porto, and Theodosius, a Roman senator. Imitating the openings of the Epistle to the Hebrews and the First Epistle of John, it declares that God spoke to them in many ways through his beloved son Jerome, by Scripture and by many miracles, which the writer and others saw with their own eyes. It describes how they had wandered like sheep among superstitious fables and false teachers until Jerome’s light dawned. The letter recounts Jerome’s last teachings to his disciples, his exhortations on death and judgement, his death, and the miracles that followed.
The letter is not a genuine work of Jerome’s disciple Eusebius of Cremona but a much later composition, produced in the late Middle Ages together with similar letters attributed to Augustine and Cyril of Jerusalem. These texts were enormously popular and contributed greatly to the late medieval cult of Saint Jerome, providing devotional material and legends about his death. They are valuable for the history of that cult and of late medieval spirituality rather than for Jerome’s life.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 22, Parisiis 1845), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Biography
Epistola de Morte Sancti Hieronymi
Pseudo-Eusebius of Cremona · Part 1 · every word parsed
1
Patri Reuerendissimo Damaso Portuensi Episcopo: et Christianissimo Theodosio Romanorum Senatori, Eusebius olim Hieronymi sanctissimi discipulus, nunc uero eodem orbatus lumine, pium dolorem et suauissimum gaudium.
CAP. I.
Multifariam multisque modis olim Deus locutus est omnibus nobis per suum dilectissimum filium sanctum Hieronymum, de Scripturis sanctis in uirtutibus et prodigiis multis, quae per illum fecit ipse Dominus in medio nostri, sicut uos scitis, de quo et testes sumus, qui eum uidimus, et oculis nostris eius sanctitatem perspeximus: et manus nostrae contrectauerunt de uerbo eius scientiae et doctrinae, quibus uita manifestata est. Quod ergo uidimus et audiuimus annuntiamus uobis. Eramus enim tanquam oues errantes, erroneis et superstitiosis fabulis: non audientes sanam doctrinam, sed coaceruantes nobis pseudoprophetas, qui surgentes in populo magistri mendaces, introducebant sectas uariae perditionis, donec iste illucesceret dies, qui tanquam sol refulgens, quinquaginta annis et sex mensibus, multis laboribus et aerumnis, in lectionibus et uigiliis; ut nobis frangeret panem doctrinae desudans, tenebras errorum profugans, et cunctos a perditione liberans, effulsit in templo Dei; incipiensque ab Oriente usque ad Occidentem, auferens bella haereticorum, eorumque arcum conterens, arma et scuta eorum combussit igni. Quoniam in ipso Deus posuit prodigia super terram, ut nomen suum manifestum fieret in nationibus.
CAP. II.
5
Deinde pertransiens usque ad fines terrae, sanando oppressos ab haereticorum iaculis, illuminando mentes hominum, Scripturarum aenigmata reserando, soluendo nodos, obscura dilucidando, dubia exponendo, confutando et corrigendo falsitates, et uerissima ex linguis quamplurimis adunando, ut nobis notas faceret uias uitae, et nos adimpleret gaudio, laetitia et exultatione: templum Domini corroborauit, et eius aditum instar lucernae non sub modio, sed supra candelabrum in Domini aula positae, dominico irriguo rore plenissime foecundatae, posteris omnibus suorum uerborum prae caeteris elegantia singulari, excellentius omnibus aliis patefecit: ut irent in ciuitatem habitationis, et locum gloriae inuenirent: et ne fierent uelut priores eorum, genus peramarum, quos direxit, et liberauit ab errorum perditione.
CAP. III.
Cum enim sim sicut stipula ante faciem uenti, et sicut lutum platearum balbutiens, loqui nesciens, nec uerba plene formare ualens: quid impertiar uobis, carissimi patres et domini, suae laudis? Nempe iuxta illud Apostoli: Si linguis hominum loquerer et Angelorum, suum laudandi genus necdum attingerem. Idcirco non in arcu meo sperabo: nec gladius meus saluabit me; sed Dominus erit illuminatio mea. Qui docuit et docebit manum meam ad scribendum, et dirigit linguam meam ad loquendum, ut quondam asinae Balaam. Quoniam ipsius est regnum et imperium, et dominatur a mari usque ad mare: et a flumine usque ad terminos orbis terrarum. In cuius cuncta sunt posita ditione: coram quo procident reges: nec est qui suae possit resistere uoluntati. Quoniam omnia quaecumque uoluit, fecit, in caelo, terra, mari et in abyssis. Et sic lingua mea tanti uiri laudem meditabitur: et nomen suum annuntiabit uniuersis.
CAP. IU.
Hic uere fuit Israelita, in quo dolus non fuit: electus secundum cor Domini, ad loquendum omnia quae sibi mandauerat Dominus, uniuersis gentibus, et regnis, et doctor datus in gentihus: ut sentes euelleret, destrueret, disperderet et dissiparet: et sapientiam ueram seminaret, aedificaret atque plantaret. Hic est fratrum amator: hic est qui populo Christiano tot librorum uolumina ex linguis Hebraica et Graeca in Latinam, non paruo pondere transtulit. Ecclesiae officium primitiuus ordinauit: et totius sacrae Scripturae aspera fecit plana. Certe in huius lumine uidemus lumen: et pane suae salutiferae doctrinae pasti, ambulamus usque ad montem Dei Oreb. Hic est flumen aquae uiuae splendidum tanquam crystallus, procedens de sede Dei in medio Ecclesiae, et ex utraque parte eius lignum uitae, afferens fructus tempore suo: cuius folia ligni sunt ad gentium sanitatem. Uir iste in populo suo mitissimus apparuit, et Deo dilectus et hominibus, orat nunc pro Ecclesia sancta. Uas uere admirabile, omni ornatum lapide pretioso, opus excelsi.
10
CAP. U.
Uerumtamen de hoc quid plura dicam? cuius enarrant coeli gloriam, et opera scripturarum manuum eius annuntiat firmamentum? nec sint loquelae neque sermones, cuius non audiantur doctrinae uerba: cum in omnem terram exiit sonus eius? O ineffabilis misericordia Saluatoris, quae tot gratiarum cumulos in Hieronymo adunasti: ut ad ea quae solus possidet, pene nulli hominum nisi particulariter fas sit aspirare. Hic certe dux nostrae fidei ad se currentes in coeli contrahit arcem. Hunc prae caeteris potioribus ornatum insigniis dignitatum, in cantilenis et prouerbiis, operationibus et interpretationibus miratae sunt gentes. Cuius nota facta est in populis uirtus: quia impletus fuit quasi flumine sapientia. Sed ut uera dicam, iuxta illud Reginae Sabae: Maior est enim sapientia et opera sua, quam rumor quem audistis. Quam certe bonus est iste his qui recto sunt corde: quoniam malitiam semper odiuit. Fecit enim mirabilia in terra nostra. Sub umbra illius sedimus, et fructus illius dulcis gutturi nostro. Quanta autem de eo audiuimus et cognouimus: quomodo annuntiabimus?
CAP. UI.
Atque ego quis sum, ut narrem laudem eius, et uirtutes eius, et mirabilia quae fecit? Sed quoniam non sum eloquens ab heri et nudius tertius, ut breuiter dicam, si uultis accipere, Ioannes Baptista ipse est: uterque uirgo, uterque eremita. De Ioanne dicitur: Erat Ioannes uestitus pilis camelorum in deserto. De se idem Hieronymus dicit: Horrebant sacco membra deformia, et squalida cutis situm Aethiopicae carnis obduxerat. De Ioanne iterum: Locustas et mel syluestre edebat. De se iterum Hieronymus dicit: De cibis et potu taceo: cum etiam languentes monachi aqua frigida utantur, et coctum aliquid accepisse, luxuria sit. Quid plura? Ille propter iustitiam martyr: iste uero etsi eius spiritum materiale ferrum non abstulit, tamen martyrii praemii non est expers. Duplex namque martyrium est. Unum, succumbere gladiis impiorum: alterum, in infirmitatibus et aduersitatibus in animo patientiam custodire.
CAP. UII.
15
Certe hic est martyr, qui propter iustitiam et mansuetudinem, et salutifera doctrinae suae uerba, in huius mundi lacrymarum salo, certamen forte a malorum coetu uiriliter supportauit, sciens quoniam omnium fortior est sapientia. Nec impie gessit in conspectu Dei, sed in omnibus tribulationibus suis, inuocans Dominum, non peccauit labiis suis: nec stultum aliquid contra Deum locutus est. Taceam namque quot tribulationes, labores, afflictiones, cruciatus, agones, flagella, fames, sitim, amaritudines, tempestates, tentationes, abstinentias, uigilias, peregrinationes, carnis macerationes, nuditates, ieiunia, aerumnas, et non solum haec, sed grauiora et innumerabilia propter Iesu Christi nomen, in suo gloriosissimo perpessus est corpore, ut idem loquitur.
Stabam in eremo constitutus, et in illa uasta solitudine, quae exusta solis ardoribus, monachis horridum praestat habitaculum, cogitans me Romanis potiri deliciis, quotidie gemitus, quotidie lacrymae. Et si quando me somnus imminens oppressisset repugnantem, nuda humo uix ossa haerentia collidebam. Horrebant sacco membra deformia, aqua frigida languens utebar, et coctum aliquid accepisse, luxuria erat. Cutis mea propter incommoda squalida, carnis Aethiopicae situm obduxerat: et tamen socius scorpionum tantum ac ferarum, saepe choris intereram puellarum: et in frigido corpore, etiam praemortuo iam homine, sola libidinum incendia bulliebant. Teste Deo, memini, me diem crebro iunxisse cum nocte, nec a pectoris cessasse uerberibus, donec iubente Domino, in me rediret tranquillitas. Flebam continue, et repugnantem carnem hebdomadarum inedia subiugabam. Cellulam meam quasi cogitationum consciam pertimescebam, et mihimet iratus et rigidus, solus deserta penetrabam: et si concaua uallium, et praerupta montium cernebam, illud meae miserrimae carnis erat ergastulum, ibi meae orationis locus.
CAP. UIII.
Quis ergo infirmatus est, et non ipse? Quis scandalizatus, et non ille? Sed si in infirmitatibus et laboribus laudandi sunt Sancti, certe et hic laudandus est. Ueniam autem ad contumelias, et persecutiones, quas ab improbis et falsis pertulit fratribus in huius ualle miseriae. Quid aliud in hoc mundo sua semper fuit uita, nisi quaedam iugis aduersus improbos haereticorum omnium et malorum cuneos pugna, continuumque certamen? Super eum rugierunt, ut leones, haeretici, quoniam corripuit eos, et tabescere fecit sicut araneas animas eorum: et fructus eorum de terra perdidit, et semen eorum a filiis hominum. Aperuerunt in eum Clerici lasciuiis dediti ora sua, et despexerunt eum, et locuti sunt labiis dolosis, et odio inique oderunt eum: quoniam eorum insectatus est uitam pessimam et crimina. Circumdederunt eum canes multi, et tauri pingues obsederunt eum: et insurrexerunt in eum testes iniqui, acuentes linguas suas sicut serpentes, et uenenum aspidum sub labiis eorum, cogitantes malitias in corde, tota die constituentes praelia, supplantantes gressus eius. Et funes extenderunt in laqueos pedibus eius, ut delerent de terra memoriam eius, et eiicerent eum de nationibus, ut opprobrium fieret uicinis suis.
CAP. IX.
20
Super Romanum populum fuit magnificentia eius, et uirtus eius mirabilis in uerbis, et sanctus in omnibus operibus suis: alleuans corruentes, soluens compeditos, illuminans caecos, et dirigens iustos, dans fortitudinem et uirtutem plebi Dei, et quasi tuba altisonans, annuntians cunctis iniquis scelera: portas peccatorum, et uectes ferreos confregit romphaea doctrinae suae. Audientes autem haec impii, dissecabantur cordibus suis: et stridentes dentibus in eum, cogitauerunt, et locuti sunt nequitias. Arcum suum tetenderunt, et illum parauerunt, et in ipso parauerunt uasa mortis. Cum autem esset ille plenus Spiritu Sancto, in orationibus et in operibus bonis perseuerans, uitia mortificans, bona uiuificans, suscitans de puluere egenum, et de stercore erigens pauperem. Quoniam non in uiribus equi, neque in tabernaculis uiri beneplacitum fuit sibi, nec sperauit in diuitiis, sed fortitudine Domini corroboratus, non formidauit aduersarios, sed super ipsos correctionibus et doctrinis sanctis tonuit, dans imperium regi suo, et sublimans cornu Christi sui. Alios docens laborando, sicut bonus miles Christi sciens quod non coronabitur qui in agone certat, nisi legitime certauerit. Uidentes autem haec uiri iniqui, irati sunt, et dolores comprehenderunt eos: quia sunt generatio praua et peruersa, filii in quibus fides aliqua non est. Et exacerbauerunt eum in consiliis, et in abominationibus suis ad iracundiam concitauerunt ipsum. Et perdito consilio sine disciplina, ueste muliebri irridentes ei, tanquam uiro luxurioso et iniquo, impetum fecerunt unanimiter in eum, et eiecerunt eam extra Romanam ciuitatem. At ille benignus, patiens, humilis, et mansuetus, eorum uesaniae locum dans, proiiciens post tergum suum omnia peccata eorum.
CAP. X.
Recedens inde peragrauit in Constantinopolim, ad Antistitem sanctissimum Gregorium Nazianzenum. O uir ineffabilis, o uirtutum uas admirabile, o splendor patientiae, o lampas praefulgida, o diadema honoris et gloriae, angularis lapis firmissimus, exemplar innocentiae, columna aurea, et totius Ecclesiae fundamentum. Cum plus tunderis, minus confunderis. Agnus innocens quid loqueris, pressus collo tot iugis? Gratias ago Deo meo, quia dignus sum habitus, ut me odiat mundus. Scio me namque peruenire ad coelestem gloriam per infamiam et bonam famam. Aperuit autem coelos patientia eius: quia ibi confirmata semper fuit uirtus gloriae eius: et in Deo posuit firmam fortitudinem suam: nec a Domino recessit unquam cor eius. Arcus fortium superatus est: et ipse accinctus est robore, et praeualuit in infirmitate sua, et fortis factus est in bello, et dextera sua glorificata est in uirtute. Dextera manus sua confregit inimicos: quoniam adiutor et protector factus est sibi Dominus in salutem. Et ideo cantemus Domino, quoniam magnifice fecit. Annuntiemus hoc in uniuersa terra. Hauriamus aquas in gaudio de fontibus Saluatoris. Euanuerunt impii de cogitationibus suis: quia obscuratum fuit insipiens cor eorum, et credentes se esse sapientes in malitiis suis, stulti facti sunt: quia mutauerunt ueritatem in mendacium: sed tamen ueritas de terra orta est, et iustitia de coelo prospexit. Etenim fatui in lacum, quem aperuerunt, et in foueam quam fecerunt, inciderunt. Et iustus nunquam fuit conturbatus: quia Dominus firmauit eius manum.
CAP. XI.
Unde, sanctissimi Patres et domini, considerate uirum istum, quam fidelis et iustus semper in domo Domini fuit, ad docendum nos, et illuminandum abscondita tenebrarum, et effugandum nequitias peccatorum. De quo nobis grandis esset sermo, et ininterpretabilis ad dicendum, sed nimis imbecillis factus sum, quoniam introiuit tremor in ossa mea: et subtus me turbata sunt uestigia mea, ne nimis ascendam. Est enim angusta porta, et arcta uia, et cibus iste solidus perfectorum est sapientium, qui exercitatos habent sensus ad discretionem. Quapropter non modica relinquens, difficilia et ardua tanti uiri ineffabilis: cuius laude plena est terra, cuius splendor est sicut luna, et cornua sunt in manibus eius, ad praesens sui exitus gloriosi aliqua breuissime cupio reserare. Deus enim omnipotens, cuius misericordia praeit ante faciem suam: qui et iustus est, et rectum iudicium suum, reddens mercedem laborum Sanctorum suorum: pastor uerus et bonus, in misericordia disponens omnia, et congregans oues suas in sinu suo, quae nouissime diebus istis cursu intolerabili et oneroso agonis grauissimi, in quo caro concupiscit aduersus spiritum, et spiritus aduersus carnem, feliciter consummato, portu iam diu concupito, de nauigatione huius maris procellosi, in quo sunt reptilia innumerabilia, inimicorum agmina colluctantia: ut decipiant, et trucident rectos corde iam obtento, dilectissimum filium suum Hieronymum exutum toga mortalitatis, et putredinis huius carnis miserrimae, perpetuo immortalitatis brauio decoratum, ad coeleste atrium euocauit, ut quod uidebat hic in aenigmate, ibi uideat facie ad faciem.
25
CAP. XII.
Quem cum extrema eius hora, egredi de corpore eius urgeret: iam completis nonaginta et sex annis, febre aestuans ualida, suos circa se uoluit esse in unum filios, quos sicut nouellas plantationes stabiliuit a iuuentute sua. Quorum luctu uultus graues intuens, ut pius et misericors, his paulisper motus fletibus infremuit spiritu et lacrymans, imo aliquantulum eleuans oculos, plana uoce, inquit: Fili Eusebi, cur istas inutiles fundis lacrymas? Nonne uanum est super defunctum fundere lacrymas? Quis uiuens non uidebit huius corporis dissolutionem? Quod semel locutus est Deus, et audisti, audes contradicere? Et nosti nullum posse resistere uoluntati eius. Iam, fili, rogo non secundum carnem ambules: dere desine. Certe nostrae militiae arma carnalia non sunt. Deinde uultu hilari et iucundo, alacri uoce caeteros alloquens filios, exclamauit: Cesset moeror, luctus abeat, sit omnium una uox gaudentium. Quoniam ecce tempus acceptabile, ecce dies iubilationis et laetitiae, prae omnibus diebus uitae meae: in quo fidelis Dominus in uerbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis, aperuit manum suam, ut meam exulem animam hucusque in carcere mortis huius ob reatus mei genitoris Adae, reuocet ad supernam patriam, recuperatam sui Filii sanguine pretioso. Nolite, filii dilectissimi, quos semper habui in uisceribus caritatis, impedire gaudium meum, ne prohibeatis reddere terrae quod suum est. Corpus meum statim exuite, terrae date, ex qua factum est, ut redeat unde uenit. Quibus finitis uerbis, omnes fratres lacrymis madefacti, denudantes suum sacratissimum corpus, ita squalidum et deforme abstinentiis, quod quidem terribile cunctorum uisui, cernebatur: nam tanta erat affectum macie, ut ossa eius potuissent per articulos numerari: sic uerberibus cruentatum, ut leprosi potius corpus crederetur: nuda humo protinus tradiderunt, et ipsum sacco lineo cooperuerunt.
CAP. XIII.
Ast ubi uir Domini, terrae sensit asperitatem: nimium iucundatus, conuersusque ad fratres prae dolore et angustia lacrymarum fontibus inundantes, inquit: Hortor uos, carissimi mei et dilectissimi filii, quos genui in uisceribus Iesu Christi, per dilectionem et caritatem qua dilexi uos: ut pacificati nunc pacem habeatis. Debetis enim uos, tanquam Dei ministros, domesticos, et amicos decet, ad spiritualia anhelare: ut sitis aliis ad exemplum, Uos qui spirituales estis, cur istas tot infructuosas funditis lacrymas? Peccatorum uobis semper recordatio lacrymas inducat. Tanto prompti estote ad lacrymas, quanto fuistis ad culpam. Si quis peccato moritur, flete. Nam si malus cum per poenitentiam a morte surgit, Angeli gaudent in coelis: certe si bonus peccato moritur, Angeli dolent. Me uero non tanquam morientem lugeatis: sed mecum tanquam portum salutis attingentem gaudeatis. Quid imbecillius miseria huius uitae, qua tot dolorum et passionum agminibus circumdamur: ut nulla pene hora sit, in qua uiuens quicumque homo liber a dolore transeat? Si diues, undique angustiatur timore, ne quod possidet, amittat. Si pauper nunquam quiescit ut inueniat. Si bonus, hinc diaboli timet periculum: hinc ne nauis mortalis corporis in huius mundi pelago naufragetur, non mediocriter pertimescit. Idcirco nullus sexus, uel aetas, uel conditio, doloris transit expers, quousque in hac manet miseria uitae. Si quid in me esse scitis meum impediens iter, dolete. Heu quod nauigantium per hoc mare magnum et spatiosum in quo sum, tot diuersa genera inimicorum, secundum cuiuslibet uirium quantitatem colluctantium, post multam nauigandi felicitatem, post multas uictorias, iam credentes finem capere peroptatum, aliqua diabolica suggestione in hac hora in laqueum perditionis sua indiscretione peruenerunt? Heu quot hic et uita recommendat et fama, quibus unico peccati assensu dira mors imminet et ruina? Idcirco dum uiuitis, timeatis fratres. Principium sapientiae, timor Domini. Uita nostra, militia est super terram: qui hic uicerit, alibi coronabitur. Dum hac pelle tegimur, nulla nobis inest certa uictoria. Si noster genitor timuisset, nunquam cecidisset. Principium omnium malorum, sui praesumptio. Qui non timet, de se praesumit. Quomodo inter latrones quis onustus auro securus graditur? Saluator quid nos aliud docet, nisi timere? Uigilate, inquit, quia nescitis qua hora fur uenturus est. Nam Si sciret paterfamilias qua hora fur ueniret, uigilaret utique, et non sineret perfodi domum suam. Summus ille clauiger Petrus: Sobrii, inquit, estote, fratres, et uigilate, quia aduersarius uester diabolus tanquam leo rugiens, circumit quaerens quem deuoret.
CAP. XIU.
30
Nemo inter serpentes cum securitate habitat: Qui sanctior et sapientior est, plus semper timeat. Nam qui altius est cadens, maiores casus recipit. Esca diaboli, electa est: de malis non curat, quia sui sunt. Cecidit ille sapiens Salomon: cecidit et eius genitor Dauid, electus secundum cor Dei. Timeatis fratres, iterum rogo undique timeatis: quia beatus est uir timens Dominum. Etenim si consistant aduersum eum castra: non timebit cor eius. Si exsurrexerit in eum praelium: in hoc ipse sperabit. Perfectus Dei timor foras uanum mittit timorem. Timorem uanum non habet caritas. Caritas et timor Dei, unum sunt. Considerans enim haec Propheta, clamans dicebat: Confige timore tuo carnes meas. Qui ex uobis est cupiens uidere dies bonos, accedat huc, et illuminetur: et facies sua non confundetur. Qui timet Deum, faciet bona, et demorabitur in bonis anima eius, et semen eius haereditate possidebit terram. Quia firmamentum est Dominus timentibus eum: et testamentum ipsius, ut manifestetur illis. Si quid boni facitis, cum magna cautela timeatis. Multi bona faciunt, quorum fructus surripit humanae laudis appetitus. Decem fuerunt uirgines: et tamen mediae a coeli ostio sunt exclusae. Heu quot hodie sacro sunt renati baptismate, et Christiano funguntur nomine: quibus foret melius non fuisse. Est enim gehennalis poena paganorum infinito minor, quam malorum Christianorum. Utinam non foret talium maior pars. Nauis undique sana, unico mergitur foramine. Errauerunt homines in hac lata solitudine, alii colla iugo auaritiae submittentes, alii luxuriae foeditate, ut turpissimae sues deturpati: alii circa inutilia diripienda occupati. Unde abiecto rationis usu, cooperantes, ut iumenta insipientia, et utinam similes essent illis, uiam ciuitatis nouae Ierusalem non inuenerunt. In regnum coelorum reprobus nullus ingreditur. Centuplo arcta est uia eius quam creditur, quamuis larga sit uere timentibus. Timenti Centurioni promittit Christus ad eum accedere: praesumenti regulo, cum illo ire ipse denegat.
CAP. XU.
Uere non omnes hodie obediunt Euangelio. Ueniet, dicebat Apostolus, tempus, in quo sanam doctrinam non sustinebunt homines. Plures praedicant: sed non omnes ueritatem praedicant: simplicium corda in peccatis alligant. Alligant onera grauia in peccatis minimis, in grauibus oculo transeunt conniuente. Est enim doctor falsus gladius anceps: hinc scindit opere et exemplo: hinc percutit et interficit uerbis dolosis et iniquis. Quomodo ignis frigiditatem donat, aqua calliditatem? Lapis quomodo sursum graditur? Et uir luxuriosus quomodo praedicabit castitatem? Et si praedicat, quae audientibus inde ueniet utilitas? Quid potest dicere audiens, nisi quare uoce praedicas, quae opere denegas? Bene loquens ore, et male uiuens opere, semetipsum damnat. Ecce quantum Deo talis praedicatio sit acceptabilis, ostenditur per Psalmistam: Peccatori dixit Deus, quare tu enarras iustitias meas, et assumis testamentum meum per os tuum? Tu uero odisti disciplinam: et proiecisti sermones meos post te. Multi legunt grandia, addiscunt ardua, subtiliter disputant, ornate loquuntur, ut a populo honores capiant, in plebibus magistri nominentur: et nihil faciunt. Si experto creditur, mihi credite. Plus mouet corda hominum uitae sanctitas, quam ornata eloquia. Facite, et postea praedicate. Coepit Iesus facere, et postea praedicare. Ualet facere, sine praedicare; sed non praedicare sine facere. Non dixit Deus, Qui praedicauerit uoluntatem Patris mei: sed, qui fecerit. Non uitupero praedicationem, nisi non facientium ea quae praedicant. Subtilium uerborum doctor tantum et non operum, est quaedam leuis aurium inflatio, et ueritatis fumus, cito sine fructu pertransiens. Intelligite, fratres, intelligite quae dico: Multo plus meretur qui facit et praedicat, quam qui facit et tacet. Si bonum solus facio, mihi soli prosum: sed si praedicans facio, et mihi et aliis prosum. Unde qui ad iustitiam erudiunt plurimos, erunt quasi stellae in perpetuas aeternitates. Sunt enim sancti praedicatores lux ad illuminandum: quia per eorum doctrinam corda caligantia et caeca nube peccati, a Christo uero lumine qui lucet in tenebris, illuminantur. Sunt sal etiam ad condiendum uerbum Dei, quod cibus est animae operibus bonis. Cuilibet scienti iniungitur praedicationis officium, dummodo faciat, imo, ut plus dicam: Qui scit et solum facit, et alios non docet, tenebitur Domino reddere rationem. Cum enim iuxta Apostolum Ioannem: Qui odit fratrem suum, homicida sit: et, Qui habuerit substantiam huius mundi, et uiderit fratrem suum necessitatem patientem, et clauserit uiscera sua ab illo, quomodo manet in eo caritas Dei: quanto magis qui uiderit fratrem suum errantem, et mortalibus oppressum criminibus, et non ministrauerit ei uerbum doctrinae: ille qui doctus est, homicida et sine caritate est?
CAP. XUI.
Timeatis, o doctores, et rectores, quibus iniungit Dominus praedicationis officia: ut populo suo uerbum dominicum ministretis. Quot enim, uel uestro exemplo, uel uestri negligentia peccatis moriuntur: tot de manu uestra requiret Dominus. Quanto enim estis altiores gradu: tanto maioribus cruciabimini cruciatibus. Non estis domini: sed pastores. Unus Dominus est, et unus pastor principalis, qui cognoscit oues suas, et exquiret eas de manibus uestris. Heu quot hodie in Ecclesia sunt non pastores, sed mercenarii, ad quos nihil pertinet de ouibus Iesu Christi. Quinimo, ut et uera dicam, et ipsimet sciunt, sunt lupi rapaces: qui et oues rapiunt et dispergunt. Certe nil peius, nil abominabilius, quam cum ille qui custodire deberet, dissipat. Heu quod hodie in aliquibus Ecclesiae non pastoribus, sed destructoribus, quorum non est pars minor, factum est, ut substantias et labores hominum tanquam infernus insaturabiliter deglutiant. Et non solum eos a peccatis non emendant, sed et ipsimet uel ex sui negligentia, uel suis pessimis ministris, uel suis nefandis operibus eos contrahunt ad illicita. Ita quidem dicam, hos tales si impunes Deus relinqueret, Deus amplius non esset. Et ideo, ut saepe dictum est, filii carissimi, dum uiuitis, seruite Domino in timore, et exultate ei cum tremore. Apprehendite disciplinam eius, ne quando pereatis de uia iusta. Gustate, filii mei carissimi, iterum dico, Gustate, et uidete, quoniam suauis est Dominus. Diuites eguerunt et esurierunt, et dormientes hic in diuitiis et uoluptatibus suis, nihil inuenerunt in manibus suis. Inquirentes uero Dominum, non deficient omni bono. Iunior fui et senui, et nunquam uidi iustum in fine derelictum, nec semen eius egens panem.
35
CAP. XUII.
Imitatores paupertatis estote, ut sequamini uestigia eius, cui cum in forma Dei esset, portans omnia uerbo uirtutis suae, in cuius domo sunt diuitiae et gloria: semetipsum exinaniuit, formam serui accipiens, et pauper, et inops natus est. Pauper et pius quam inops fuit quousque uixit. Pauperrimus mortuus et sepultus est. Unde Uulpes, inquit idem, foueas habent, et uolucres caeli nidos, filius autem hominis non habet, ubi caput suum reclinet. Apostolis etiam lubet non portare sacculum neque peram. Et iuueni consuluit uendere quae habebat, et pauperibus erogare. Si Christum Deum creditis, eum falli non posse credite; alioquin non esset Deus: et si ipsum falli non posse creditis, ipsum sequamini. Impossibile est diuitiis affluere, et Christum sequi. Natura denegat, ut contraria misceantur. Aut ego fallor, aut ipsi in fine decipientur. Qui mihi non credunt, credent cum diuitiae suae transierint in egestatem. Diues hic epulabatur quotidie splendide, indutus purpura et bysso: sed mortuus, quod Moysi et Prophetis noluit credere, in tormentis positus sensit. Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus. Non saluabitur rex per multam uirtutem suam: nec diues diuitiis suis. Est enim equus diuitiarium fallax ad salutem. Nonne diuitiis coniuncta est superbia? Et ubi superbia est, ibi peius. Nonne omnia oriuntur mala ex superbia, tanquam ex una radice? Cum enim diues factus est homo: et cum multiplicata fuerit gloria domus eius, nonne superbit, et cum superbierit, nonne polluuntur uiae eius in omni tempore? Et tunc sedens in insidiis cum diuitibus in occulto, cogitat ut interficiat innocentem. Oculi eius in pauperem respiciunt, et insidiantur in occulto, ut rapiat cum tanquam leo in cubili suo, dicens in corde suo: Oblitus est Deus, auertit faciem suam, ne uideat usque in finem. Etenim est Dominus aliquando dormiens, quasi crapulatus a uino. Cum uero plus moratur Deus patientia ad inferendum iudicia, plus inebriatur ira. Et ideo plus centuplo timendum est, cum longanimiter tolerat mala, quam cum festinanter punit. Permittit enim Deus aliquo tempore cruciari bonos ab iniquis et superbis, ut supra dorsum bonorum fabricent peccatores, et prolongent iniquitatem sibi. Et ideo quamuis aliquantulum obliuiscatur Deus, pauperem tamen in finem non obliuiscetur misereri. Sed quoniam pupillo ipse adiutor est, cui derelictus est pauper, et superbis resistit Deus, humilibus dans gratiam: conterit brachium peccatoris et maligni, exaudiens desiderium pauperis, iudicansque pupillo et humili: ut non apponat ultra superbus magnificare se homo super terram.
CAP. XUIII.
Quapropter, dilectissimi filii mei, si pauperes estis, humiliamini sub potenti manu Dei: ut non amittatis, quod absit, quae facitis. Nihil paupertas Deo gratiosa est, sine humilitate. Maluit Deus de beata Maria incarnari propter humilitatem, quam propter aliam quamcumque uirtutem. Sicut enim ex sola superbiae radice, omnia oriuntur mala, sic ex sola radice humilitatis generantur omnia bona. Discite a Saluatore, quia mitis est, et humilis corde: humiliauit semetipsum pro nobis, factus obediens usque ad mortem: mortem autem crucis. Propter quod dico uobis, etsi humiles esse uultis, estote etiam obedientes omni humanae creaturae propter Deum. Considerate, filii carissimi, quo censeamini uocabulo: Monachus, id est, unus. Non decet monachum uelle habere et nolle, nisi in non peccando. Sic enim uobis uelle et nolle hoc unum, in omnibus bonis, in rebus licitis obedire. Nec sint uobis plura praecepta, ut faciatis. Non est obediens, sed negligens qui secundum exspectat mandatum. Ad unius uobis dicitur iussionis uocem, Petrum et Andream relictis retibus et omnibus quae habebant, Domini secutos esse uestigia. Hoc semper uera optat obedientia, nunquam suae obtemperare uoluntati, sed reuerenter alienae. Istud namque in ultima coena exemplum Christus reliquit, cum suorum abluens pedes discipulorum, Petro dixit: quod nisi obediens fieret, non haberet partem secum. Idcirco, dilectissimi filii, sicut uobis unum est nomen monachi, ita sit unum uelle et unum nolle. Bonum est enim et iucundum habitare fratres in unum. Nec sit in uobis maior aut minor: sed qui praecessor est, fiat sicut iunior: ne uidelicet regum gentium instar, qui maior est in uobis, dominetur caeteris fratribus, ut ab eis gaudeat superuacuis laudibus attolli. Sed ad exemplum regis Iesu Christi, maior humilitate efficiatur quasi minor, quibus regendis praeest. Sit enim uester maior per humilitatem socius minori cum bene agit: sed cum delinquit, sit erectus contra uitium per zelum iustitiae. Nullum sit unquam cum uitiis foedus: sic diligatur homo, ut eius uitium odiatur. Magnum dilectionis signum est, hominem in quibuscumque minimis reprehendere. Saepe multum uana nocet humilitas. Non uera humilitas est, uitia tacendo permittere. Clama, ne cesses, Isaias inquit, quasi tuba exalta uocem tuam: annuntia populo meo scelera eorum. Utinam et contra uitia omnis clamaret creatura. Quia si peccator Deum non timet, tamen homines reueretur. Quod Apostolus nos docens dicit: Irascimini, et nolite peccare. Sol non occidat super iracundiam uestram. Iustus est Dominus, et iustitiam dilexit: aequitatem uidit uultus eius. Si iustus, et uos iusti estote. Negligentia et uana pastoris humilitas efficit, ut lupi in agnos audere possint. Ne respiciatis in uultum potentis: non est personarum acceptio apud Deum.
CAP. XIX.
40
Ubique quod iustum est operemini: Uult uera iustitia unicuique reddere quod suum est. Obedire oportet Deo, et non hominibus. Nonne si ueritatem tacetis metu potentum, iudicatis apud uosmetipsos, et facti eis iudices cogitationum uestrarum, et non plus uestra abundat iustitia, quam scribarum et pharisaeorum! Non plus diuitem honoretis quam pauperem, nisi melior sit. Quinimo, ut uerius dicam, multo plus pauperem honoretis. Relucet enim in pauperem imago Iesu Christi: in diuite autem, mundi. Omnes nos ex una sumus carnis radice geniti: omnes inuicem membra sumus in uno corpore, cuius caput est Iesus Christus. Quid ergo plus honoris meruit diues et potens, quam pauper? Forte, quia diues est et potens? Sed si hoc: quare diuitias in saeculo detestamur? quare mundi gloriam contemnendam praedicamus? Neminem certe malorum usu honorandum puto. Si diuites honoras diuitiis plus paupere, Deo praeponis mundum. Et si plus Deo aliquid in mundo diligis, non dignus es Deo. Reddite quaeso quae sunt Dei, Deo: et quae sunt mundi, mundo. Bonitas ubique honoretur, malitia omnino deturpetur. Sed quoniam mihi nunc de his qui in caducis diuitiis suis gloriantur, quique de quadam foetidae carnis post modicum in cinerem reuersurae nobilitate, potentia, et dignitate uana et leui (siquidem aurium quorumdam stultorum nominum insufflatione extolluntur: et alios contemnendo deprimunt: ac se ob hoc credunt illam attingere gloriam, quam solis humilibus et mundi contemptoribus pius Dominus praeparauit) sermo est: quid de eis ut conuenit disseram. Uae uae uobis qui ad caelorum regna diuitiarum itinere festinatis? Quoniam facilius est transire camelum per foramen acus, quam diuitem intrare in regnum caelorum. Non mea sunt haec uerba, sed Christi. Si haec reuocabilis est sententia, Christus omnino non est Deus. Caelum, idem inquit, et terra transibunt: uerba autem mea non transibunt. Ulutate uos, o miseri, nomen instabilis fortunae, nobiles et potentes, qui alios confunditis, et tanquam ignobiles conculcatis: quia huius mundi honorum et falsarum dignitatum fumis obcaecati, cum uestrae uitae breuissimae tela a morte uelut a texente, forte hac nocte, succidetur: in Inferno fine interminabili prae aliis cruciabimini, continue moriendo.
CAP. XX.
Uiuentes in laboribus hominum, mundi non estis: imo cum hominibus non solum labores non fertis, sed laborantes uiuere non permittitis: idcirco non cum hominibus, sed cum diabolis flagellabimini. Quanto enim in mundo maior fuit gloria, et laetitia, tanto maior in inferno praeparatur poena. Sed quid dicam? Duodecim fatemur Christum Apostolos elegisse: quorum omnium solus Bartholomaeus carnis origine fuit nobilis: et Matthaeus diuitiis (antequam reciperet Apostolatum) insistebat. Caeteri uero erant pauperrimi piscatores. Cur haec retuli, audiatis. Si Christus uerax est, et si omnia quae ex ore eius audiui, mendacia non sunt: huiusmodi hominum uix unus aptus regno Dei inuenitur de mille. Qui uero eorum mihi non credunt, post modicum tempus in tormentis positi sentient. Sed forte quis ueritatis lumine caecus iam mirabitur. Ad quem ego, si ex hoc me interrogaret, responderem: Nonne unico credimus damnari hominem mortali peccato? Sed si hoc, inquiet, ita est: ergo quomodo saluabitur centum millibus? Sed quid diues et mortalis famae aura pastus aliud est, quam quoddam peccatorum omnium uas putridum? Ubi superbia? ubi auaritia? ubi luxuria? Nonne in diuitibus, nobilibus et potentibus? Nonne latrones sunt, qui pauperum mercedem uiolenter depraedantur: et eos deprimunt atque necant? qui ex ubertate domus Domini faciunt iniqua, quam ut pauperibus necessaria condonarent, receperunt? Certe superfluitatem uestimentorum superfluitati nimiae addunt, de pauperibus frigore et nuditate morientibus non curantes. Palatia, et magna erigunt aedificia, ut humanis oculis contemplentur: et pauperes in plateis moriuntur incommodis. Conuiuia frequenter aliis praeparant diuitibus, ut ferculis delicatissimis suam uentris repleant ingluuiem: quibus pauperes fame pereunt. Quid aliud est eorum uita, quam peccata? Si uenter repletus tanta ciborum est copia, nonne ad fores eius adest luxuria? Et quid ergo amplius loquar, cum omnis mortalium lingua deficeret: ut quae millia peccatorum faciunt, intimaret? nec Deum nisi somniando cognoscunt, nec se, ut puto, morituros arbitrantur. Non enim facile in peccata labitur, qui se moriturum cogitat: et Deum sibi fore iudicem non ignorat. Uere nimis imbecillis et miser est, cui harum rerum est memoria: si cuncta diabolica tentamenta non facile uilipendit. Idcirco uere dicam, si Deum iudicem suum agnoscerent, et se mori crederent, non peccarent saltem tam secure. Cur hi miserrimi ad Ecclesias properant, ut diuinis intersint mysteriis? an ut mulierum contemplentur uultus? Haec sua est meditatio, haec praedicatio, et Dei cognitio. Sic diuinam percunctantur legem, ut pecuniam, terram, mareque peragrantes, crebris uigiliis, et meditationibus sibi et suis filiis congregent: certatim uestimenta in societate, mira artificii uarietate frequenter mutent: quin ut ludos, hastiludia, choreas, procationes, ebrietates, magna conuiuia, delicata fercula, suis alternatim exhibeant sodalibus: mulieres ad suam uoluptatem explendam sufficienter habeant.
CAP. XXI.
Sed uae miseri, quid facitis non agnoscitis: corpus ante tempus destruitis, et animam interficitis: unde infirmitates et mors tam intempestiua: nisi ex nimia ciborum copia, et frequenti mulierum usu? Deum deludere creditis? Certe deluditis uosmetipsos. Pro corpore obliuiscimini animam, et ecce corpus simul cum anima destruitis ante tempus: et ideo gaudete, et iucundamini, et laetamini in hoc breuissimo temporis spatio quod habetis: ut postmodum cum diabolis sine fine omni tempore lugeatis. Quod facitis, non differatis: frequentissime uestimenta permutetis: ne forte uestra dispereat nobilitas: nec sit qui uos excedat, ut in inferno uerecundiam recipiatis et confusionem. Ubi conuiuia? ubi delicata fercula? ubi uina pretiosa melle mixta, et aromatibus praeparata? Epulemini, et inebriemini: non enim post mortem amplius facietis; sed cum diuite, qui quotidie epulabatur splendide, in tormentis gehennalibus guttam aquae minimam peroptabitis, nec habere poteritis. Agite solatia uestra, in luxuriis explete uoluptates. Seminate in corruptione, ut de corruptione colligatis diuinam sententiam: quam iustus ille dabit iudex, in magno iudicii die dicens: Ite maledicti in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius. Heu cor lapideum: si, cum talem tibi cogitas ob huius mundi praua solatia imminere sententiam, non formidas. Si illum exspectas diem tam terribilem et crudelem, in quo non solum de luxuriis, uestibus, et ebrietatibus, comessationibus, et de toto tempore amisso quo uixisti, sed etiam de qualibet te oportebit cogitatione uana Domino reddere rationem: cur non emendaris? cur moraris de die in diem miser conuerti ad Dominum? cur te iam malorum non poenitet? Ecce mors properat, ut te conterat, die noctuque currens. Ecce diabolus iam properat ut te recipiat. Ecce diuitiae tuae tibi deficient. Ecce uermes corpus, quod tanta enutris diligentia, exspectant, ut illud rodant: quousque iterum coniunctum animae, cum illa pariter poenas habeat infinitas. Quid errando per huius saeculi inuia, in uanitatibus petis solatia? Diuitias, gaudia, gloriam, et caetera tibi placita non inuenies hic: quia non hic sunt.
45
CAP. XXII.
Sed si uera quaeris gaudia, ad illam coelestem gloriam propera, ad quam factus es. Ibi certe illa sunt gaudia uera, quae nec oculus uidit, nec auris audiuit, nec in cor hominis ascenderunt. Dimitte quaeso caduca et momentanea, et quaere habere perpetua. Sed quid de his qui nec Dei timore, nec amore, nec mortis et tormentorum subsequentium terrore a peccatis cessant, sed condolent, si ut optant, praua agere non possunt, dicam? Uae uae miseri, qui hic ridetis, quia plangetis. Uae cum ista optatis gaudia temporalia: quia uobis inuitis sustinebitis tormenta infernalia. Ecce uobis modicum restat temporis: implete mensuras malitiarum uestrarum, ut ueniat super uos omnis diuina indignatio. Fruamini hoc paruo tempore in iocis, ebrietatibus, praeliis, et contentionibus, choreis, et procationibus, nec uacuum praeterire tempus dimittatis. Quid moramini, dum uiuitis? Congregate filiis uestris honores, diuitias, et potentias, uestram augere nobilitatem, et famam, ut uestri filii quae fecistis explere et ipsi queant, quatenus cum illis pariter in inferno ampliora patiamini cruciamenta.
CAP. XXIII.
Sed forte quis dicet: Benignus est Dominus et misericors, qui omnem peccatorem ad se redeuntem recipit, et indulget. Uerum quidem hoc esse confiteor. Benignior est enim Dominus, quam creditur: et unicuique parcit ad se, ut condecet, redeunti. Nonne benignissimus est Dominus, qui tantas tolerat iniurias a peccatoribus, dans eis temporis spatium, ut emendentur? Sed hoc noueris: quia sicut benignus est in tolerando, ita iustus est in puniendo. Sed forte quis iterum dicet: uir qui toto tempore quo uixit, malefecit, in mortis articulo accepta poenitentia, a Deo ueniam obtinebit. Heu quam uana suspicio, et falsa meditatio. Uix de centum millibus hominum, quorum mala semper fuit uita, meretur a Deo habere indulgentiam unus. Uir totus in peccatis genitus et enutritus, qui nec Deum uidit, nec agnouit, nec de eo audire uoluit, nec se peccasse cognoscit, nec quid poenitentia sit, nisi forte dormiendo nouit, totus adhuc saecularibus innodatus negotiis, quem angustia premit filiorum quos deserit, quem infirmitas conterit, quem dolor diuitiarum, et temporalium bonorum concutit, cum eis non posse frui amplius se cernit, quam acceptam Deo accipit poenitentiam, quam non acciperet, si adhuc se posse sanari crederet. Certe uere concludam: qui dum sanus est iuuenis, Deum offendere non formidat: in morte non merebitur diuinam obtinere indulgentiam. Quae, dilectissimi filii, est poenitentia, quam solum quis accipit, quia se uiuere non posse amplius cernit: qui si ex infirmitate conualesceret, peior quam prius fieret? Scio non modicos pecuniosorum, accepta in mortis articulo poenitentia conualuisse corpore, et peiorasse uitam. Hoc teneo, hoc uerum puto, hoc multiplici experientia didici, quod ei non bonus est finis, cui mala semper fuit uita: qui peccare non timuit, sed in mundi uanitatibus semper uixit. Pretiosa, inquit Propheta, in conspectu Domini mors Sanctorum eius, Et, Mors peccatorum pessima.
CAP. XXIU.
50
Et ideo, filii praedilectissimi, accingimini potentia: estote filii potentes, et nolite horum miserorum diuitum, et potentum (quorum iam tantam ostendimus imbecillitatem et miseriam esse, quantam non diceret lingua carnis) tenuem potentium formidare in operando iustitiam. Qui enim propter iustitiam persecutionem patitur, beatus est, et bene sibi erit: et si moritur, beatior. Pretiosa nempe est in conspectu Domini mors Sanctorum eius. Si cupis uitam tenere in Christo, noli mortem timere pro Christo. Non enim potes illa sustinere pro Christo, quae sunt condigna ad futuram gloriam, quae reuelabitur, cum apparuerit gloria nostra, quae sursum est, et non super terram. Non speret mercedem, qui non laborat. Non sufficit solum Christiani nomen. Christianus es, imitare Christum. Frustra Christiani habet ille nomen, qui diabolum sequitur. Quinimo Christianus omnino non est, sed Antichristus: Iuxta illud beati Euangelistae Ioannis: Audistis quia Antichristus uenit: nunc Antichristi multi sunt. Uis ergo regnare cum Christo? Patiaris cum Christo. Si Christum Dominum et regem cui est nomen super omne nomen, oportuit pati, ut sic intraret in gloriam suam: quam fiduciam habes te intrare sine labore? O quam stulti sumus et tardi corde ad credendum. Uolumus hic gaudere cum saeculo, et postea regnare cum Christo. Dominus nudus ingreditur: seruus superfluitate onustus uestium, auri et gemmarum intrabit? ille ieiunus, iste crapula et luxuria plenus: Ille in cruce pro ipso moriens, iste in lecto delicate dormiens? Quod Dominus non facit, seruus faciet? Promittit Dominus Zebedaei filiis regnum suum, si calicem quem bibiturus erat, possent bibere. Sic fatui filii hominum non recte iudicantes, neque quod uerum est, cognoscentes: dicentes malum bonum, et bonum malum. Reuertimini ad cor, uenientes audite me: et narrabo uobis quae audiui et cognoui, et patres nostri narrauerunt mihi, nec occultetur a filiis hominum. Adhaerere Deo bonum est: et sicut ille ambulauit, sic ambulare. Sicut Christus animam suam pro nobis posuit: sic et nos, si opus est, pro ueritate, quae ipse Deus est, debemus animas ponere. Qui amat animam suam in hoc mundo, perdet eam. Christus pro nobis passus est: nobis relinquens exemplum, ut sequamur uestigia eius. Non se cogitet Christianum, qui pro Christo mori se non inuenit praeparatum. Qui Christo ministrat, ipsum sequatur. Dicas homo, qui solum nomine et uerbo Christianus es: Fidem Christi habeo et praedico. Bonum est, sed ubi opera? Fides sine operibus mortua est. Certe dicam, qui Christum tantum ore et non opere laudas, ipsum negas: quia si quae dicit, crederes, saltem eum timeres, et de peccatis uerecundareris. Et si credis, et mala facis, centuplo puniendus es? Nonne peccatum quod sit ex certa malitia, infinito peius est peccato quod fit ex ignorantia? peccauit angelus, peccauit homo: alter ueniam potuit inuenire, alter non. Qua de re? Ille ex propria malitia: homo suggestione diabolica.
CAP. XXU.
Et forte dices: Et ego similiter pecco suggestione diabolica. Ad quod ego: Quod miser mereris praemium, si nullum haberes praelium? Nonne terrestris miles ad omne se exponit periculum, ut suo regi placeat? Nec certe ulla tibi esse potest excusatio, si te peccare diabolica dicis suggestione, sicut et ille: quia tibi non est occasio quae illi. Unum solum habuerat praeceptum, ut de ligno non comederet. Nondum, quid diabolica foret suggestio, nouerat, nec quantum peccatum Deo displiceat, scierat: et tu, ut dicis, nosti, et bene credis, et tot millia facis peccata. Et quid concludam? Qui tales sunt Christiani, diligunt in ore suo, et lingua sua mentiuntur ei. Cor autem eorum non est rectum cum eo: nec fidem habent in testamento eius. Si quis diligit Christum, si quis uerus est Christianus, et specialiter Sacerdos et monachus, in quo tanquam in speculo relucet perfectio, non solum renunciet omnibus quae possidet, sed etiam abneget semetipsum, ita ut totus sit mortuus mundo. Quia nisi granum frumenti cadens in terram mortuum fuerit, ipsum solum manet. Qui mundi uiuit negotiis, mortuus est Deo. Oportet namque hominem, qui uult capere perfectionem et tenere, ita mortuum esse mundo, ut tamquam mortuus nihil de rebus saecularibus sentiat, ita ut cum Apostolo dicat: Nostra conuersatio in caelis est. Et iterum: Uiuo iam non ego, uiuit autem in me Christus. Idcirco qui uere iustus est, uitam hanc quae mors est, non metuat amittere, ut uitam quae Christus est, ualeat inuenire. Eos qui occidunt corpus, non timeat: quia animam non possunt occidere. Hic tribulationes quae cito labuntur, sustineat, ut gaudia quae sine fine manent, habeat. Haec sola uia est, qua itur ad patriam coeli. Certe si alio posset iri tramite, in toto mendax Deus fieret. Non enim quae dico uobis uerba, accepi ab homine, neque per hominem didici, sed per Euangelium suum. Itaque oportet nos per multas tribulationes acquirere regnum Dei. Errat in uia, qui per diuitias et delicias festinat ire. Signum manifestae damnationis est, in hoc mundo sua beneplacita assequi, et a mundo diligi. Quos Deus diligit, hos saepe corripit et castigat.
CAP. XXUI.
Si in mundo gloriari oportet, libenter gloriemini in tribulationibus et aduersitatibus uestris. Promisit enim Christus haec suis discipulis, quos dilexit usque in finem in signum praecipuae dilectionis, cum in ultima coena dixit: Amen dico uobis: quia plorabitis et flebitis uos, mundus autem gaudebit. Gaudete, filii mei praedilectissimi, cum odit uos mundus. Desiderate sufferre contumelias et opprobria ab hominibus, quia Beati eritis cum maledixerint uobis homines, et persecuti uos fuerint, et dixerint omne malum aduersum uos, mentientes propter filium hominis: gaudete tunc et exsultate, quoniam merces uestra copiosa est in coelis. Utinam in uos insurgeret totus iste mundus. Scitote quod de mundo non estis: quoniam si de mundo essetis, mundus quod suum esset diligeret. Omne gaudium uestrum existimate, cum multa habetis in saeculo opprobria et aduersitates: scientes quod fortitudo et patientia ex ipsis oriuntur. Patientia autem perfectum opus habet. Probantur autem uirtutes in homine per patientiam, tamquam aurum per ignem. Qui caeteras habet uirtutes sine patientia, aurum in uasis fictilibus portat. In sola, dicebat Saluator, patientia uestra possidebitis animas uestras. Fortitudo connexa est patientiae. Uir patiens, fortis est animo. Qui patiens et fortis est, secure bona sequentis uitae sperare potest. Seruate patientiam in mente: eamque dum tempus est, exercete in operatione. Est enim patientia uelum, quo in huius mundi procellis, nauis nostra quocumque flante uento nauigat secure: nullum timens periculum. Nullum uestrum ad uindictam, uel odium proximi, contumeliosa uerba commoueant.
55
CAP. XXUII.
Estote misericordes, sicut et Pater uester misericors, est: qui pluit super iustos et iniustos: et solem suum facit oriri super bonum et malum. Iudicium sine misericordia illi fiet, qui non facit misericordiam. Misericordia superexaltat iudicium. Si non remiseritis de corde uestro illis qui offendunt uos: nec Pater uester dimittet uobis. Frustra petit misericordiam, qui aliis denegat misericordiam. Sustinetis, inquit Apostolus, si quis uos in seruitutem redigit: si quis in faciem uos caedit. Hic uestra stabilitur uirtus: haec tota merces et praemium, ut amicos diligamus in Deo, et inimicos propter Deum. Seruus ille nequam, accepta misericordia, conseruo suo denegauit misericordiam: et ideo meruit habere seueritatem iustitiae. Iustitia sine misericordia, crudelitas est: et ideo iustitiae misericordia miscenda est. Lex nostra tota in misericordia est. Propter peccatum quoque poterat damnare nos Deus iustitia, quos sua saluauit misericordia. Quapropter qui misericordia caret, Christianus non est. Impossibile est esse hominem misericordem, et pium, et iram non placare diuinam. Beati misericordes: quoniam ipsi misericordiam consequentur. Sacerdos et monachus praecipue sine misericordia, nauis est in medio pelagi undique perforata. Uana religio est, quae caret misericordia. Parum prodest differentem esse uestimentis saecularibus et concordem uita. Non uestimentis et ordine solum quis est sacerdos et monachus, sed uita. Heu quid dicam? Saepe ex magna abundantia tristitiae, homo multa loquitur. Ecce mundus undique seruet monachis et sacerdotibus; et tamen iam sunt rarissimi sacerdotes et monachi, quod uix de centum unus reperiatur bonus. Nulla certe in mundo tam crudelis bestia, quam malus sacerdos uel monachus: nam corrigi non patitur: nec ueritatem unquam audire potest: et ut breuiter dicam, omnes praeeminet malitia. Sunt hi tales sacerdotes et monachi solum habitu et nomine, quorum uana est religio. Religio munda et immaculata apud Deum Patrem haec est, uisitare pupillos et uiduas in tribulatione eorum: et immaculatum se custodire ab hoc saeculo. Heu quantum in quibusdam spiritualibus habitu et nomine creuit cupiditas, imo ut uerius dicam, causa huius spiritualitatis est auaritia: qui certe sunt lupi rapaces in uestimentis ouium. Ubi sacerdos et monachus cupidus est, et sine misericordia, ab eodem plus quam a serpente fuge.
CAP. XXUIII.
Sunt etiam nonnulli qui totum suum fructum existimant Ecclesias et monasteria miro modo et opere ex pauperum mercede aedificare: in quibus tanta uiget cupiditas, ut terram sibi et omnia deficere putent. Ibi cor, ibi mens, ibi semper sua est cogitatio, ut aliena possint exspoliare marsupia. Hos tales Saluator increpans: Uae uobis, inquit, qui aedificatis monumenta Prophetarum. Ecce qui monasteria aedificant, Ecclesias miro artificio aptant: bonum uidentur opus facere. Sed siquidem misericordiam pauperibus faciunt, bonum est. Uis ut opus tuum Deo placeat, fac ut de hoc pauperes gaudeant. Quod templum est Deo carius, quam homo? Templum Dei uos estis, inquit Apostolus. Cum pauperi manum tribuis, cum uiro in suis necessitatibus subuenis: cum errantem ad uiam rectam reducis, o quam admirabile et Deo gratum templum aedificasti? Frange esurienti panem tuum: et egenos uagosque induc in domum tuam. Nemo se excusans dicat: non habeo quod pauperi fratri tribuam. Si uestimentum uel aliquid ultra extremam possides necessitatem: et pauperi indigenti non subuenis, fur es et latro. Sumus, dilectissimi filii, in rebus temporalibus solum dispensatores, et non possessores. Si quid superfluum, quo frater egeat possidemus, furamur, imo peius quam qui furatur aliqua ex inopia et necessitate. Iste tantum ultra necessitatem retinet, quo centum uiuerent, qui fame pereunt. Ille uni furtum facit: iste tot, quot non condonat patientibus necessitatem. Dices forte miser, meum est: nam hoc dimiserunt mihi parentes. Quomodo tibi potuerunt dimittere quod suum non erat? Ast si suum erat, inquies. Unde habuerunt? quis dedit eis? quid in mundum uenientes, apportauerunt? quid recedenter secuso ferent? Certe quae pauperum possidemus, in die iudicii coram oculis diuinae iustitiae uindictam exclamabunt. Qui habet aures audiendi, audiat. Qui mihi non uult credere: heu quam grauiter sentiet, cum diuitiae suae transierint in egestatem.
CAP. XXIX.
60
Lex naturalis hoc praecipit: ut quod ab aliis desideramus, hoc aliis faciamus. Quid aliud lex uetus praedicat? Ac Euangelicam doctrinam percunctare undique, quid aliud insinuat. Uere coram Deo iudice erunt testimonia. Quid ergo dicam de his, qui solum lapides congregant, et muros erigunt in altitudinem: quorum est cor et cogitatio, ut humanis oculis opus appareat? Laudatur aedificium: et totam hic suam arbitrantur iustitiam? Sunt etiam aliqui qui de rapinis et pauperum sudore oblationes et uictimas Deo offerunt. Tales oblationes ante diuinam clementiam non parum sunt abominabiles. Quis tam insipiens est, ut non intelligat quod talia aedificia non cedunt ad Dei gloriam, sed ad mundi pompam. Sed si quis diceret: Quid dicis? Nonne bonum est aedificare monasteria, unde honoretur Deus? Ad quod ego: Bonum est, dummodo pauperes uiolentiam non sint passi: nec interpellent Deum contra eos. Quomodo possum aedificare domum Deo placitam, uel sanctis eius, ex illis pecuniis de quibus pauperes plorant? Qualis iustitia potest esse munerare mortuos, et spoliare uiuentes? et de indigentia pauperum offerre Deo? Certe si haec placeret Deo iustitia, foret socius uiolentiae. Et si hanc a nobis uellet oblationem, conscius fieret in peccato. At si Deo displicet, non potest placere Sanctis. Qua de re, filii dilectissimi, deponentes omnem malitiam, omnem dolum, et simulationes, et inuidias, et omnes detractiones: sicut modo geniti infantes rationabile sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem: si tamen gustatis, quoniam dulcis est Dominus.
CAP. XXX.
Uere si non eritis sicut paruuli, non intrabitis in regnum caelorum. Paruulus uidens pulchram mulierem, non delectatur. Pretiosam uestem intuens, non desiderat. In iracundia non perseuerat: laesus non recordatur, nec odit. Patrem sequitur: matrem non deserit. Et ideo nullus se regnum coelorum cogitet attingere, nisi hanc paruuli innocentiam et simplicitatem imitare studeat: id est, castitatem habere, mundum spernere, fratrem diligere; patientiam seruarem: patrem Christum sequi: et in gremio matris Ecclesiae semper incumbere. Et exuite uos, dilectissimi, ueterem hominem: et induite uos armatura Dei, ut possitis stare aduersus insidias diaboli. Diabolus nihil in mundo possidet. Exspoliati ergo mundanis rebus momentaneis, et cito uelut umbrae labentibus, cum mundo pugnetis. Qui oneratus uestibus cum diabolo luctatur, citius ad terram deiicitur: quia unde teneatur, habet. Uis firmiter cum diabolo dimicare? Uestimenta proiice ne succumbas. Terrena omnia sunt quasi quaedam corporis indumenta. Qui nihil possidet, citius uincet. Arma uestra pugnaturis sint castitas, patientia, humilitas, et caritas. Haec sunt arma aduersus uersutias diaboli, quibus si muniti fueritis, accingetis fortitudine lumbos uestros, et roborabitis brachium uestrum. Fortitudo et decor indumentum uestrum erit: et cum eritis in praelio, ridebitis. Non timebitis a frigoribus niuis: et uere fundata erit domus uestra super firmam petram, quae Christus est.
CAP. XXXI.
Ensis diaboli, luxuria est. Heu quot illa interficit romphaea? Non est aliquod peccatum, quo toties diabolus uictor existat. Fugite luxuriam: nam sicut uirginitas hominem aequat Angelis, imo plus eum facit quam Angelum: ita luxuria hominem plus quam bestificat, et, ut ita dicam, multo peiorem bestia cum efficit. De nullo alio peccato legitur Deum dixisse, se poenitere fecisse hominem. Haec huiusmodi facit opera: corpus debilitat, et quasi semper cum morte destruit, famam denigrat, marsupia euacuat, furta instruit, homicidia causat, memoriam hebetat, cor aufert, oculos utriusque hominis caecat, et prae caeteris peccatis iram Dei prouocat. Ex radice gulae oritur. Pro nullo alio reatu tam manifestam iustitiam exercuit Deus sine misericordia, quam pro isto. Propter hoc namque peccatum legitur Deus mundo induxisse diluuium, Sodomam et Gomorram combussisse, et multos alios homines interemisse. Hoc rete diaboli: si quis hoc capitur, non cito soluitur. In isto tamen graui praelio, nemo potest uincere, nisi fugiat: nemo potest firmiter perdurare, nisi carnem domet. Qui uino utitur, ignem portat in gremio. Nolite, inquit Apostolus, inebriari uino, in quo est luxuria. Hoc praelium non sustinetur, nisi in abstinentia et ieiunio. Uinum nocet, sed uultus centuplo magis mulierum. Mulier diaboli sagitta est, qua in luxuriam homo cito trahitur. Nullus in hoc confidat uiuens. Si sanctus es, nec tamen securus es. Mulier uiri pretiosam animam rapit. Numquid abscondere potest homo ignem in sinu suo, ut uestimenta illius non ardeant? aut ambulare super prunas, ut non comburantur plantae eius? Homo et mulier, ignis et palea. Diabolus nunquam insuflare cessat, ut accendatur. Huius praelii nunquam fiet uictor, nisi fugiens. Nunquam uiro cum muliere sint longa colloquia. Sola simul loqui faciat necessitas. Uir mulieris cuncta spernat munuscula, et blanda uerba, si non uult luxuriae capi laqueis. Tanta sit inter uirum et mulierem raritas, ut alter alterius nomen nesciat. Plurimi sanctissimi iam ceciderunt hoc uitio, propter nimiam securitatem. Timeatis, filii, si in aliis peccatis timendum est: in isto multo plus; sed uere dicam: Hodie sub spiritualitatis nomine, nouum fit fornicationis genus a pluribus. Heu quid proferam? Hodie non uerecundantur homines, quinimo gloriantur, cum malefecerint. Aliqualis in mulieribus uiget uerecundia, quamquam parua: sed in uiris ita haec creuit malitia, ut ille putetur insipiens, qui huiusmodi doctus non est. Quid plura? Haec sua est festiuitas, haec omnis praedicatio. Ob hoc frequentant Ecclesias, ut mulieres uideant, et earum utantur colloquiis: quatenus inde luxuriae amplius crescat appetitus. Sed quid uir miser gloriaris in malitia ista? Forte quia potens es in iniquitate? Centuplo plus peccas, quam mulier. Mulier mollis, et tu fortem te existimas. Illa in domo sedet: et tu uagando mille modis eam illaqueas, et aliquando eam cogis, ut ui faciat. Haec cum facis, quia Deus tacet: tu cogitas, quod sit tibi similis. Sed ueniet tempus quo arguet te, et statuet contra faciem tuam. Unde, filii, estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae, et pugnate uiriliter cum antiquo serpente. Sint lumbi uestri praecincti, et lucernae ardentes in manibus uestris: et tunc uiriliter agite, et confortetur cor uestrum: quoniam illi qui debellabant uos, timebunt: et in Deo facietis uirtutem: et ipse ad nihilum deducet tribulantes uos.
65
CAP. XXXII.
Praedilecti mei, diligite uos inuicem. Non enim accepi hoc ab homine, sed a Saluatore. Hoc est, inquit, praeceptum meum, ut diligatis inuicem. In sola dilectione omnium uirtutum bona consistunt. Sicut ex una radice multi exeunt rami: sic ex caritate omnes generantur uirtutes. Si linguis hominum, inquit Apostolus, loquerer et Angelorum, si omnem habuero Prophetiam, et nouero mysteria omnia, et omnem scientiam, et si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, caritatem autem non habeam, nihil sum. Qui ueram habet caritatem, benignus est et patiens. Ille ueram habet caritatem, qui non tantum proximos diligit per affectum cognationis et carnis, sicut ethnici et publicani faciunt, sed ita diligit inimicum, sicut amicum. In hoc uno potest homo agnoscere si manet in caritate, si ab eo diligitur, qui ei aduersatur. Certe hic quamplurimum animaduertendum est. Sunt quamplurimi qui diligunt, sed male. In tantum enim aliquem diligunt, ut dilectionem Dei perdant. Qui aliquid supra Deum diligunt, Deo non sunt digni. In cunctis uirtutibus requiritur temperantia. Uirtus semper uult medium. Nimis diligere malum est, minus diligere malum est, sed ut ius exigit diligere, bonum est. Omnis dilectio quae nocet uitanda est. Propter nimiam dilectionem aliqui in luxuriam ceciderunt; propter modicam, aliqui in inuidiam deuenerunt: multi orationes et Dei obsequia dimiserunt. Hoc quippe agit superfluus amor, ut quem diligit, semper uidere uellet. Nimius et stultus est talis amor: ignorat siquidem iustitiam et ueritatem, ratione caret, modum nescit, neque aliud cogitare potest, quam quod diligit. Amor iste non accipit de impossibilitate solatium, neque ex difficultate remedium. Impossibile est hominem, qui talem habet amorem, Deo posse acceptabiles orationes facere, aut placere. Hic amor non est caritas, sed stultitia. Omnes nostros debemus diligere fratres, sicut nosmetipsos; ita tamen ut uitia non diligantur. Punire malum, caritas est; plus meliorem diligere, iustum est. Sic diligendi sunt homines, ut bonitas exaltetur, et uitium deturpetur. Uera caritas exigit, ut Deum diligamus ex toto corde, et ex tota mente, et ex totis uiribus nostris, et ita singulariter, quod cum Deo nihil aliud diligamus, et proximum nostrum sicut nos. In istis duobus mandatis tota pendet lex, et Prophetae. Quae sine caritate est, sine Deo est: quia Deus caritas est, et caritas Deus est. Qui manet in caritate, in coelo iam coepit habitare. In coelo nata est caritas omnium beatorum. Ubi caritas uera est, ibi inuidia nulla est, ibi ambitio nulla cognoscitur, nec murmuratio, nec detrectatio, nec irrisio, sed est omnibus una et eadem uoluntas. Hoc scitote, fratres, quia si non habetis caritatem perfectam, sub diabolica potestate estis, nec ultra uobiscum Deus habitet, et qui sine Deo est, in inferno est.
CAP. XXXIII.
Idcirco, praedilectissimi mei filii, hortor uos dum tempus habetis, ne in uacuum gratiam Dei recipiatis: gratia Dei data est omnibus, per mortem Filii eius. Dum tempore isto breuissimo uiuimus, seminemus, quod postmodum suo tempore metemus. Breues dies hominis sunt. Praeciditur uelut a texente uita uestra: tanquam fur, mors uenit. Cum mortuus fuerit homo, non simul descendit cum eo gloria domus eius. Diuites in bonis quamuis minimis, ducunt dies suos, et in puncto ad inferna descendunt. Opera cuiuslibet sequuntur illum. Perrarum est, ut hominis, cuius semper mala fuit uita, bona sit mors. Siue malum, siue bonum, quod tempore isto fecerimus, illud idem post finem mortis inueniemus. Non exspectetis: quia tempus istud acceptabile est. Dum lucem habetis, non ambuletis in tenebris. Qui ambulat in tenebris nescit quo uadat. Lux uestra Christus est, quae lucet in tenebris, et illuminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Ut ergo filii lucis sitis, et tenebrae uos non comprehendant: ad ipsum accedentes lapidem uiuum, ab hominibus quidem reprobatum, a Deo autem electum et glorificatum: et ipsi tanquam lapides uiui superaedificabimini: et in omnibus exhibeatis uosmetipsos sicut Dei ministros, in multa patientia, in tribulationibus, in necessitatibus, in angustiis, in plagis, in carceribus, in seditionibus, in laboribus, in uigiliis, in ieiuniis, in castitate, in scientia, in longanimitate, in suauitate, in Spiritu Sancto, in caritate non ficta, in uerbo ueritatis, in uirtute Dei. Non sit inter uos mendacium. Omnis uir mendax, abominabilis est Deo. Est enim Deus ueritas, et ueritati obstat mendacium. Omne fugiatis uerbum otiosum; de quolibet enim uerbo otioso et uano reddemus Deo rationem. Silentium diligite. Ubi est multiloquium, ibi frequenter mendacium: ubi mendacium est, ibi peccatum. Sermo indicat qualis est homo. In ore sacerdotis uel monachi, nullum unquam sit uerbum, in quo non sonet Christi nomen: semper diuinam ruminet legem. Etenim qui in lege Domini meditatur die ac nocte, non abiens in concilio impiorum, neque in uia stans peccatorum, erit tanquam lignum plantatum secus decursus aquarum, cuius folia non decident, sed dabit fructum in tempore suo: et omnia quaecumque fecerit, semper prosperabuntur. Certe nil tam nocet homini, quam mala societas. Talis enim efficitur homo, qualium societate fruitur. Nunquam cum agno lupus habitat. Uir certe castus luxuriosi societatem fugit. Plusquam impossibile puto, uirum diutius in bonis permanere operibus, qui malorum assidua conuersatione utitur. Cum sancto, Psalmista uociferat, sanctus eris: et cum uiro innocente, innocens eris, et cum electo electus eris, et cum peruerso peruerteris. Sicut enim mala nocet conuersatio, ita bona prodest. Nihil potest huic comparari thesauro. Qui bonam inuenit societatem, uitam inuenit, diuitiis affluit. Certe uere dicam: Perraro homo uel bonus, uel malus efficitur, nisi ob societatis causam. Pueri cor tanquam tabula, in qua nihil pictum est, fore dicitur. Illud ergo quod a societate recipit, usque ad senectam retinet, siue bonum siue malum sit. Raro cum iuuene iuuenis habitet. Nam ignis si apponatur igni, calorem non extinguit, sed enutrit. Semper uir quem delectat sapientia, se maiori aetate et sapientia socius existat. Alioquin si sibi simili societur, assidua societate, de stultitia in stultitiam dilabetur.
CAP. XXXIU.
70
Ante omnia autem, filii mei, nolite iurare omnino, neque per coelum, neque per terram, neque aliud quodcumque iuramentum. Sit autem sermo uester, est, est: non, non. Cuius in ore frequens sonat iuramentum, in ipso homine parua est Dei cognitio et dilectio. Si non est quod iuro, Deum esse nego. Praeceptum enim Dei prohibet, dicens: Non assumatis nomen Dei in uanum. Orationibus instate continuis. Multum ualet frequens oratio et deuota. Oratio hominem a terra subleuat, ad coelestia uehit et facit hominem cum Deo loqui. Gratias ab eodem obtinet, dummodo sit deuota et mixta lacrymis. Multum ualet oratio frequens conspersa lacrymis ad promerendam diuinam clementiam, ad exauditionis beneficium. Obtinuit Ezechias statim gratiam a Domino suis lacrymis et orationibus, ut mutaret sententiam quam sibi indixerat. Liberauit Dominus Susannam a iudicio dirae mortis, propter orationem et lacrymas. Orationibus Eliae coelum dedit pluuiam, quod clausum fuerat tribus annis et sex mensibus. Si quo egetis, petatis a Domino orationibus et lacrymis in fide nil dubitantes. Quia qui fidem habet, ut granum sinapis, quicquid petierit fiet statim illi. Idem Dominus est diues in omnibus: qui tunc erat et nunc est. Spes uestra, gaudium uestrum, cogitatio uestra, et omne desiderium uestrum sit semper Deus. Quoniam ex ipso, et in ipso, et per ipsum sunt omnia, in quo uiuimus, per quem mouemur et sumus, sine quo nihil penitus sumus.
CAP. XXXU.
Iam, filii mei, non multa loquar uobiscum; uenit enim hora, ad quam natus sum. Hac conditione huc ueni, ut exirem. Nunquam natus fuissem, si mori non debuissem. Suo proprio non pepercit Dominus Filio: sed pro nobis omnibus fecit eum mori in crucis stipite, per cuius mortem mors nostra mortua est. Nemo enim nostrum sibi uiuit, uel moritur. Siue enim uiuimus, Domino uiuimus, siue morimur, Domino morimur. Siue ergo uiuimus, siue morimur, Domini sumus. In hoc enim uocatus Christus uiuorum Dominus et mortuorum. Si enim Christus mortuus est (certe non est seruus maior Domino suo) idcirco et nos moriemur. Si enim resurrexit, habemus spem firmissimam quod et nos resurgemus. Et si Christus sic resurrexit, ut amplius non moreretur: certe et nos post resurrectionem nostram nunquam moriemur, sed semper cum ipso in gloria stabimus. Cum enim mortuus fuit Christus, uetus homo noster simul mortuus est, ut destrueretur corpus peccati, et fieremus unum corpus cum illo. Idcirco si resurrexit Christus, et nos resurgemus cum illo: quia sumus membra eius. Si autem et Christus non plus morietur, et nos similiter. Quo quidem, dilectissimi filii mei, si nunc morior, credo quod Redemptor meus uiuit, et in nouissimo die de terra surrecturus sum: et rursum circumdabor hac pelle mea, et in ista propria carne mea uidebo ipsum Saluatorem: quem uisurus sum ego ipse qui nunc loquor, quem hic nunc cernitis morientem, et non certe alius loco mei: et isti proprii mei oculi, quibus uos uideo, conspecturi sunt. Unde, dilectissimi filii mei, uidete quomodo caute ambuletis: non quasi insipientes, sed ut sapientes. Et nolite secundum carnem ambulare; quia si secundum carnem ambuletis, moriemini. Sed spiritu ambulantes, et facta carnis mortificantes, nunc mecum exsultate, cantate et psallite. Abiicite uestimenta luctus et tristitiae: Spargite cinerem de capite uestro. Iubilate Deo, psalmum dicite nomini eius: date gloriam laudi eius, quoniam hucusque transiui per ignem et aquam, et ecce nunc inducit me in refrigerium. Introibo in domum Domini, et reddam uota mea de die in diem.
CAP. XXXUI.
O quantum lucrum mihi est mori, quoniam uiuere deinceps meum Christus erit. Ecce terrestris domus huius habitationis dissoluitur, ut alia succedat non manufacta, habitatio aeterna in coelis. Ecce mortale uestimentum exuor, ut aeternum induar. Hucusque peregrinatus sum: iam redeo ad patriam. Ecce brauium capio, pro quo in agone cucurri. Ecce portum attingo, quem tanto desideraui desiderio. Ecce de tenebris ad lucem, de periculis ad securitatem, de inopia ad diuitias, de praelio ad uictoriam, de tristitia ad gaudium, de temporali uita ad perpetuam, de foetore ad odorem suauissimum uehor. Hic caecus sum, et illuminor: undique uulneratus, et sanor. Hic semper contristatus sum: et ecce iam laetificor. Uere hic uiuens mortuus sum, et iam uere uiuificor. Uita mundi non uita, sed mors: uita fallax, uita onusta tristitiis, imbecillis et umbratica, uita mendax. Nunc flores, et statim arescis, uita priuans uita cui ines, uita fragilis, uita momentanea et caduca: quae quanto magis crescis, tanto magis decrescis. Cum plus procedis, plus ad mortem propinquas. O uita plena laqueis, quot in mundo homines illaqueas, quot per te iam sustinent tormenta infernalia? Quam beatus qui tuas agnoscit fallacias, quam beatior qui de tuis non curat uanis blanditiis: quam beatissimus qui te bene priuatus est! Melior est negotiatio mortis argento et auro, primi et purissimi eius fructus. O mors dulcis et iucunda. Non certe mors, quae uitam ueram largiris, quae fugas febres et uulnera, fames extinguis et sitim. O mors iustissima et pia bonis, et malis aspera: humilias superbum, diuitem et potentem, et exaltas humilem. Per te pauperes satiantur cum auarum proiicis. Tu malis das supplicium, et iustis aeternum praemium. Ueni, soror mea, sponsa mea, amica mea, dilecta mea, indica mihi quem diligit anima mea. Ostende mihi ubi pascat Dominus meus: ubi cubet Christus meus. Ne dimittas me amplius uagari per inuium huius incolatus mei. Exsurge gloria mea. Porrige mihi manum, trahe me post te. Apertum est cor meum, ut exsurgam, et post te curram in odore unguentorum tuorum, donec introduxeris me in cellaria domus Domini mei, ut exultem et gaudeam, cum apparebo ante faciem suam. Tunc cantabo et psalmum dicam Domino. Ecce tu pulchra es amica mea: iam noli morari amplius. Ecce omnes dies mei defecerunt, et anni mei transierunt uelut umbra. Conuertere aliquantulum super me: quia te inuenire exultaui, et in te delectatus sum omnibus diebus uitae meae. Suscipe me, nam cum suscepisti Dominum meum, me saluasti, me uiuificasti. Iam respice in me, saluum me fac, et libera me de aquis multis, et de manu filiorum alienorum. Erue de carcere animam: et reduc eam per gratiam, quam operata fuisti suscipiendo Dominum meum, unde exsulaui per culpam, quam perpetrauit meus genitor Adam. Ueniam per te in hortum dilecti mei, ut comedam fructum pomorum suorum.
75
CAP. XXXUII.
Defecerunt sicut fumus dies mei, et caro iam sicut foenum aruit. Ecce iam uenit tempus miserendi mei, noli tardare, accelera ut eripias me, quia amore langueo. Per te bona mors, fructum recipimus bonorum quae facimus, cognoscimus praemia quae speramus. Antequam uenias, Deum ex parte cognoscimus: dum ueneris, perfecte uidebimus eum sicuti est. Nigra es, sed formosa, pulchra es et decora, fauus distillans labia tua. Terribilis es, et quis resistet tibi? Terribilis quidem apud reges terrae, aufers spiritum principum, notam facis humilibus uirtutem tuam, tu confringis cornua peccatorum, et exaltas cornua iustorum. Illuxerunt coruscationes tuae orbi terrae, uidit et commota est terra. Aperi mihi, dulcis soror, et amica mea, ianuas uitae, quas aperire mihi promisisti cum fuisti cum Domino meo, ut iam sit in pace locus meus, et habitatio mea in Sion. Exspolia me ista mortali tunica mea, quam fero, ut induam me uestimentis laetitiae. Anima mea liquefacta est, ut inuenire possim dilectum meum, quem in mundo quaesiui, et non inueni. Inuenerunt me in hac solitudine custodes, qui circumeunt ciuitatem, percusserunt me, et uulnerauerunt me, et tulerunt pallium meum custodes murorum. Percussus sum et humiliatus sum a uoce malorum et dolorum. Tota die exprobrabant mihi inimici mei: loquentes aduersum me lingua dolosa, et sermonibus odii circumdantes me, et expugnantes me gratis, posuerunt aduersum me mala pro bonis, et odium pro dilectione mea. Ergo iam, bona mors, propera, confringe arcum, cornu, scutum, gladium et bellum. Si moraris, iam deficit paulisper spiritus meus propter multitudinem dolorum meorum: iam consolationes tuae laetificent animam meam. Hodie uocem meam audiens noli obdurare cor tuum. Quando ueniam et apparebo ante faciem Dei, ut inhabitem in domo sua in longitudinem dierum? Fuerunt mihi in miseria huius uitae lacrymae panes die ac nocte, labores, contumeliae, afflictiones, aerumnae, fames, sitis, ieiunia, uigiliae, tentationes, et pestilentiae. Audi gemitus uinculati, solue colligationes meas. Accipe filium hic famelicum in regione aliena, et redde eum patri suo: suscipe ulceribus plenum, et colloca eum in sinum Abrahae Patriarchae. Fac me intrare in uineam Domini sabaoth, ut non stem hic otiosus. Suscipe me de manu iniquitatis, et deduc me in uitam aeternam. Educ me de tenebris et umbra mortis. Disrumpe uincula, solue compeditum, illumina caecum, erige elisum, custodi aduenam et pupillum. Sedenti in tenebris, et habitanti in regione umbrae mortis, ostende lumen tuum, illumina nunc me, ut nunquam amplius obdormiam in morte.
CAP. XXXUIII.
Haec et his similia prosequente sanctissimo uiro, omnium astantium creuit moeror et tristitia: nec quis nostrum poterat se a lacrymis continere, sed omnium una erat uox plangentium: quid sine te faciemus, pater? quo pergemus? Uineam istam ex Aegypto transtulisti et plantasti eam, ut quid auertis faciem tuam ab ea? In lumine uultus tui ambulabamus, gloria uirtutis nostrae tu eras. Heu quid sine te amplius faciemus? Tu pater, tu doctor et refugium, tu exemplar innocentiae: utinam nobis tecum mori liceat! Iam ad nihilum deueniemus, sicut oues erimus sine pastore, ad nihilum deueniemus uelut aqua decurrens: non erit qui consoletur nos. Fient filii tui orphani, et famem patientur ut canes, circumeuntes undique te non inuenient. Heu quantus super nos cecidit ignis. Non te deinceps uidebimus solem. Congregatio quid faciet fidelium sine te? Tu dispersio haereticorum eras: tu interfector eorum gladio oris tui: tu eorum malleus et securis, conterens eorum dentes in ore ipsorum, molas leonum confringens, et deducens eos in puteum interitus. Gaudebunt nunc, et exsultabunt, et humiliabunt populum tuum, et haereditatem tuam uexabunt. Captabunt in animam iusti, et sanguinem innocentem condemnabunt. Incendent igni sanctuarium Dei, et ueritatem fidei lacerabunt.
CAP. XXXIX.
80
Tunc ille motus his uerbis, aliquantulum lacrymatus est, ut totus semper in Domino misericordiae uisceribus affluebat: conuersusque ad eos, hac eis flentibus uoce respondit: Eia, boni milites Christi, confidatis in Domino, et in potentia uirtutis eius. Nolite timere, consequemini a Domino misericordiam, si sperabitis in eum. Est enim ipse pius et misericors, et nullum deserit sperantium in se. Quis confisus est in Domino et derelictus est? Si autem nunc uos derelinquo, Dominus nonne uos recipiet? Ipse enim legem uobis constituet in uia sua, diriget uos in semitam rectam, et non tradet uos in animas persequentium uos. Uiriliter ergo agite, et confortetur cor uestrum, et sustinete Dominum. Est enim Deus in coelo pius et misericors, qui suos mille modis scit iuuare famulos. Non turbetur cor uestrum neque formidet. Sperate in Domino, et effundite coram illo corda uestra, quia ipse adiutor erit uester. Si enim abeo nunc, iterum me uidebitis, et gaudebimus simul. Quia non multos post dies quo ego uado, et uos poteritis uenire: et ubi ego ero, et uos eritis in gaudio, quod nemo tollet a uobis. Mementote, filii carissimi, quomodo post mortem Moysi Deus elegit Iosue in ducem et protectorem populo suo: Et eleuato Elia per turbinem curru igneo in coelum, fecit Eliseum in populo esse Prophetam, in quo duplex requieuit spiritus Eliae. Numquid nunc exinanita est manus Domini? An oblitus est Deus misereri, aut continebit in ira misericordiam suam? Dominus erit pars haereditatis uestrae et calicis uestri, et ipse restituet uobis haereditatem uestram.
CAP. XL.
Suscitabit namque ex uobis alium pastorem, cui dabit uerbum euangelizandi: et ille ingredietur sine macula, et operabitur iustitiam. Et rogo Deum meum, qui eduxit et reduxit me secundum uoluntatem suam, ut si quis in me fuit spiritus ad obediendum praeceptis suis, quod in isto, quem uobis mittet, paracleto et pastore fiat duplex. En Eusebium filium meum dilectissimum habebitis uobiscum, et ipsum tanquam me audietis. Ipse enim erit uobis in patrem, et uos ei tanquam filii obedietis in caritate, cum omni humilitate et mansuetudine, et cum omni patientia. Si quid uobis fuerit necessitatis, referetis ad eum. Obsecro uos ut solliciti sitis seruare unitatem spiritus in uinculo pacis. Unum corpus et unus spiritus sitis, sicut uocati estis in una spe uocationis uestrae. Unus est Deus et pater omnium Iesus Christus: cui soli in una simul uiuentes fraternitate placere cupiatis. Ergo eius estote imitatores sicut filii carissimi, et ambulate in dilectione, sicut et ipse dilexit uos, et tradidit semetipsum pro uobis, ut uos redimeret, et faceret uos sibi acceptabiles sectatores bonorum operum. Unicuique uestrum det ipse gratiam secundum mensuram donationis suae. Det uobis de rore Spiritus Sancti abunde, ut habeatis cor ad colendum eum. Adaperiat cor uestrum in lege sua, et in praeceptis suis, ut cognoscatis eum, et faciatis eius uoluntatem, nec uos unquam deserat.
CAP. XLI.
Tu autem, mi fili Eusebi, consurge, induere fortitudinem, semper subditus esto Domino, nec aemuleris eum, ut nequiter facias. Salus tua Deus in sempiternum erit, et iustitia tua non deficiat: humilior sis omnibus: leua in coelum oculos tuos, lex Dei semper sit in corde tuo. Noli timere opprobrium hominum, et blasphemias eorum ne metuas, Si sperabis in Domino, assumes fortitudinem, et uenient tibi pennae ut aquilae, et uolabis, et non deficies. Uniuersa legis Domini secure loqueris omnibus. Ne timeas a facie hominum, quia cum illis semper est Dominus cum quibus est ueritas, descenditque cum illis in foueam, et in uinculis non dereliquit eos, sed a seductoribus tutatur eos, et est illis adiutor et protector in tempore tribulationis. Certe non facile timet mortem hanc, imo ut plus dico, odit hanc uitam, qui se bene agere cernit. Ecce constituo te super societatem istam, ut euellas, et destruas, et dissipes, et disperdas, reaedifices, et plantes. Oportet te enim esse irreprehensibilem. Potest male alios corrigere, cui potest is quem corrigit dicere: Et tu similiter facis. Tibi amodo maior erit labor, sed maius praemium. Esto sobrius, prudens, et pudicus, hospitalis et doctor. Nemini uiolentiam facito, sed omnes aequaliter dilige: et tanto plus quanto melior es. Non sis persequutor, sed modestus, non litigiosus, nec cupidus. Tu autem praedica opportune uerbum Dei. Omnis Scriptura diuinitus inspirata utilis est ad docendum. Acquire uerba quae praedices orationibus. Ualet enim huiusmodi praedicatio et doctrina ad illuminandum et arguendum, ad corripiendum et erudiendum in iustitia, ut perfectus sit audiens, et in omni bono opere instructus. Est enim Christus Iesus in coelo sedens ad dexteram uirtutis Dei, reuelans mysteria, et docens omnem scientiam. In omnibus, fili dilectissime, teipsum praebe exemplum bonorum operum, in omni sanctitate et bonitate. Nam capite patiente, totum debilitatur corpus. Ut ergo breuiter te doceam: facies omnia bona, si timueris Deum.
85
CAP. XLII.
Patri meo Reuerendissimo Damaso Portuensi Episcopo scribens, facies mei memoriam, ut habeat me in orationibus suis, nec corrumpi dimittat opera, quae tanto labore contexui, ab hominibus iniquis et dolosis, a quibus saepe expugnatus sum a iuuentute mea. Ecclesiam prudenter custodiat, sciens quoniam mali erigent se, illaqueantes animas simplicium, quos conatus sum educere in uiam rectam, loquentes in ore suo, et gladium habentes in labiis suis. Quoniam obmutui et silui a bonis, et proiectus sum in monumento dormiens. Spero enim in Domino quod benignus est, et non derelinquet fideles suos. Gaudium enim habeo magnum et consolationem, praesumens de misericordia Domini, quod uirum mirabilem et multae scientiae et bonitatis Augustinum Hipponensem Episcopum post me relinquo. Propter quem multam habeo fiduciam in Christo Iesu sustentandi fidem uestram. Cui de me scribens hoc ipsum rogato, ut tanquam fidelis pugnet miles, ne ueniant (quod absit) mala genti nostrae. Theodosio Senatori, et omnibus in Christo fratribus me recommendes.
CAP. XLIII.
Finitis his uerbis, uir sanctissimus iucunda uoce uersus ad fratres, inquit: Accedite huc ut tangam uos, filii mei, antequam a uobis recedam. Ad quem appropinquantibus illis, singulos brachiis, ut melius poterat, amplectens, cuilibet pacis osculum tribuit. Deinde uocem mediocriter eleuans, uultu placido et iucundo, extensis in coelum manibus, conuersisque ad Dominum oculis, gaudii lacrymis inundantibus, dixit: Pie Iesu, uirtus mea, refrigerium meum, susceptor meus et liberator meus, laus mea, in quem speraui, cui credidi, et quem dilexi: summa dulcedo, turris fortitudinis, et spes mea a iuuentute mea: uoca me, dux uitae meae, et ego respondebo tibi: operi manuum tuarum, quod tu de limo terrae creator omnium formasti, quod ossibus et neruis compegisti, cui uitam et misericordiam moriens tribuisti, tuae clementiae porrige dexteram. Iube, Domine, ne moreris: quia tempus est ut puluis in puluerem reuertatur, et spiritus redeat ad te Saluatorem, qui huc misisti illum. Aperi illi ianuas uitae. Nam cum pro me in ligno crucis tanquam latro pependisti, tu promisisti mihi, quod eum reciperes. Ueni, dilecte mi, teneam te, nec dimittam te: introduc me in domum tuam. Tu susceptor meus es, gloria mea, et exaltans caput meum: salus mea et benedictio mea. Suscipe me, misericors Deus, secundum multitudinem miserationum tuarum. Nam latronem ad te currentem in cruce moriens suscepisti. Possideam te, beatitudo sempiterna. Caecum iuxta uiam clamantem: Iesu fili Dauid miserere mei, lumine tuae uisionis aeternae illumina. O lux inuisibilis, qua carens Tobias clamabat: Quale mihi gaudium est cum in tenebris sedeo, et lumen coeli non uideo? O lux sine qua non est ueritas, non est discretio, non est sapientia neque bonitas: Illumina oculos meos ne unquam obdormiam in morte, ne quando dicat inimicus meus: Praeualui aduersus eum. Taedet animam meam uitae meae, loquar in amaritudine animae meae, aegrotus sum. Infirmata est in paupertate uita mea, et ossa mea sicut in frixorio confrixa sunt. Et ideo ad te, Domine, curro medicum. Sana me, Domine, et sanabor: saluum me fac, et saluus ero. Et quoniam in te confido non erubescam. At quis ego sum, piissime Deus, ut tam audacter loquar ad te? Peccator sum, et in peccatis totus natus, et genitus et educatus, cadauer putridum, uas foetidum, esca uermium.
CAP. XLIU.
90
Heu mihi, Domine, parce mihi. Quae uictoria si pugnando mecum me uiceris, qui sum minus quam stipula ante faciem uenti? Dimitte omnia peccata mea, et erige de stercore pauperem. Certe, Domine, si placet, dicam, non debes me ad te currentem fugere: quia tu es Deus meus. Caro tua de carne mea, et ossa tua de ossibus meis. Propter hoc namque non relinquens patris dexteram, adhaesisti meae humanitati, factus Deus et homo, quod prius eras permanens in una eademque persona. Et hoc quare tam arduum et inopinabile perpetrasti, nisi ut confidenter ad te recurrerem quasi ad fratrem, et ut mihi tuam misericorditer condonares diuinitatem? Quapropter exsurge et adiuua me, Domine: exsurge, et ne repellas me in finem. Sicut ceruus desiderat ad fontes aquarum, ita sitiens anima mea petit te fontem uiuum, ut hauriat aquas in gaudio de fontibus Saluatoris, ne sitiat amplius. Quando ueniet et apparebit ante faciem tuam? Domine mi, quando respiciens restitues animam meam? a malefactis eorum, et a leonibus unicam meam? Utinam appenderentur peccata mea quibus iram merui, et calamitas, quam patior, in statera: quasi arena maris grauior haec appareret. Unde et si amplius exspectes, tribulationem et dolorem inueniam. Ueni, gaudium spiritus mei, ut delecter in te. Reuela mihi misericordiam tuam, laetitia cordis mei, inueniam te, desiderium meum. Sicut seruus praestolatur finem operis sui, sic et ego exspecto te. Intret postulatio mea in conspectu tuo, Domine, et flat manus tua, ut saluum me faciat. Ecce uirum qui descendens a Iericho, captus a latronibus uulneratus sum, semiuiuus relictus sum, tu, pie Samaritane, recipe me. Peccaui nimis in uita mea, et malum coram te feci. Non te cognoui, ingratus fui tot beneficiorum tuorum, non ut decebat, te laudaui. Forte multoties ueritatem tacui. In corde meo cum pulsabas ad ostium cordis mei, piger fui, ut te reciperem reuerenter. Corpus putridum quod uelut umbra declinatur, nimio dilexi affectu. Uerbis uanis os inquinaui: mens mea non semper fuit in testamento legis tuae. Non auerti oculos meos, ut non aliquando uiderem uanitatem. Aures meas quandoque uerbis inutilibus inquinaui. Manus meas ad proximi necessitatem multoties non extendi. Pedibus ad iniquitatem cucurri. Quid plura dicam? A planta pedis usque ad uerticem capitis non est in me sanitas. Certe nisi in ligno crucis moriens me adiuuisses, digna erat habitare in inferno anima mea. Ego, pie Iesu, sum pars tanti pretii: pro me fudisti sanguinem tuum pretiosum: non me refutes. Ego sum ouis quae erraui: require eam, bone pastor, et appone eam ouili tuo, ut iustificeris in sermonibus tuis. Nam promisisti mihi, quod quacumque hora peccator ingemuerit, saluus erit. Dolens factus sum, iniquitates meas ego cognosco, et delicta mea coram me sunt. Uere non sum dignus uocari filius tuus, quia peccaui in coelum et coram te. Auditui meo dabis gaudium et laetitiam. Auerte faciem tuam a peccatis meis. Dele iniquitates meas secundum magnam misericordiam tuam. Ne proiicias me a facie tua. Non secundum peccata mea facias mihi, neque secundum iniquitates meas retribuas mihi. Sed adiuua me, Deus salutaris meus, et propter honorem nominis tui libera me. Benigne fac in bona uoluntate tua, ut inhabitem in domo tua omnibus diebus uitae meae, ut in saeculum saeculi cum habitantibus in ea laudem te. Surge, propera, sponse dilectissime animae meae, et noli considerare quod fusca et nigra est peccatis. Ostende illi faciem tuam. Sonet uox tua in auribus suis: uox tua dulcis, et facies tua decora. Ne auertas eam a me, et ne declines in hac hora a seruo tuo. Ne tradas me in animas persequentium me: exspecto te, Domine. Credo uidere bona Domini in terra uiuentium. Ueni ergo, dilecte mi, egrediamur in agrum, uideamus si floruit uinea. Conuerte planctum meum in gaudium mihi. Inclina ad me aurem tuam, accelera, ut de hac lacrymarum et miseriarum ualle eripias me.
CAP. XLU.
Haec ubi uir sanctissimus continuatis lacrymis, et manibus in coelum erectis dixit, parumper siluit. Deinde fratres intuens dixit: Praecipio uobis, filii mei dilectissimi, per uirtutem et nomen Domini Iesu, ut corpus meum cum dissolutum fuerit, in terra iuxta praesepe Domini nostri nudum sepeliatis, ut illud ferat secum rediens, quod ueniens apportauit. Nudus inde egressus sum, nudus reuertar illuc. Societur terra terrae: non licet terram sociari lapidibus. Appetit enim naturaliter suum simile quodlibet. Iterum rogo uos, ut Domini mei afferatis corpus, quatenus in suo lumine uideam lumen, ut firmans super me oculos suos det mihi intellectum et instruat me in uia qua gradior. Tunc quidam frater ad locum accedens, sacratissimum corpus Iesu Christi obtulit. Quod ubi uir Domini uidere potuit, nobis ei auxiliantibus, prostrauit se in terram pronus, et uoce et lacrymis quantum poterat clamans: Domine, quis ego sum, ut sim dignus quod sub tectum meum intres? Meruit hoc peccator homo? Certe, Domine, non sum dignus. Numquid ego melior sum quam omnes patres mei? Tu noluisti Moysi uno ictu oculi te monstrare. Cur nunc tantum te humilias, ut patiaris ad hominem descendere publicanum et peccatorem? Et non solum cum illo manducare uis, sed teipsum manducari ab illo iubes.
CAP. XLUI.
Cumque prope illum esset sacerdos, erigens se uir gloriosus genibus flexis, eum cunctis tenentibus, magnis lacrymis et suspiriis, et quampluries percutiens pectus suum dixit: Tu es Deus meus, et Dominus meus, qui pro me passus es, an forte alius? Certe tu es ille, qui cum Deus esses solus ante omnia tempora et sine principio genitus a Deo Patre aeterna et ininuestigabili generatione, qui cum ipso Patre et Spiritu Sancto unus Deus es, permanens illud idem quod eras et es, intra unius puellae corpusculum te clausisti, factus homo sicut ego sum. Uere et Deus et homo es. Sic enim in uirginali utero hominem suscepisti, quod nec sine homine Deus es, nec sine Deo homo: quamuis neque humanitas sit diuinitas, nec diuinitas humanitas. Non sunt confusae naturae, quamuis sit una et eadem in te persona. Nonne es caro et frater meus? Uere sic. Famem habuisti, sitisti, fleuisti, meas infirmitates habuisti ut ego. Sed tamen in te peccandi infirmitas et defectus non fuit ut in me, non enim peccare potuisti ut ego. In te fuit corporaliter et est omnis plenitudo gratiae, non enim data fuit tibi gratia ad mensuram. Tua enim anima statim cum unita inseparabiliter fuit diuinitati, omnia perfecte sciuit et potuit, quae ipsa scit et potest diuinitas. Quantum ad diuinam naturam, quae in te est, aeterno Patri Deo aequalis es. Sed ob illam, quam pro nostra redemptione assumpsisti humanitatem, minor es: nec tamen ex eo aliquod incurris uituperium. Tu nempe es ille quem in Iordanis alueo baptizante Ioanne, uox subito paterna coelitus intonuit: Hic (inquiens) est Filius meus dilectus in quo mihi bene complacui, ipsum audite. Et Spiritus Sanctus in te, ut columba descendens, te unum esse cum Patre et eumdem in substantia declarauit. Tu, bone Iesu, pro me crucis tam grande in tuo isto, quod praesens cerno, corpore subisti supplicium, ut mortem, quam meis incurreram flagitiis, interimeres: animas antiquorum, quas dudum diabolica potestas miseras in infernalibus mansionibus retinebat, recuperares, et totam humanam naturam, quae corruerat in mortem perpetuam, tuo cum ipsa pacificato Patre ad uitam interminabilem, tuo quem pro ipsa fudisti pretioso sanguine, reuocares. Cuius quidem uitae, die resurgens tertia, de illo in quo mortuus iacuisti barathro, certitudinem firmissimam comprobasti. Quo quidem nostra est solidata fides et aucta spes, ut sicut incorruptibilis et impassibilis et immortalis resurrexisti, ita similiter et nos resurgamus. Tu certe, bone et pie Domine, post tuam mirabilem et singularem resurrectionem quadraginta expletis diebus, quibus experientia lucida indiciorum multiplicium, te ab inferis uiuum resurrexisse declarasti, et ut nulla dubitationis oriretur caligo, ad coelos cunctis cernentibus discipulis tua propria uirtute ascendisti, mihique ianuas reserans paradisi, ad Dei Patris omnipotentis dexteram consedisti, ubi sine fine sedes.
95
CAP. XLUII.
Tu insuper, bone Iesu, a Deo constitutus iudex uiuorum et mortuorum, sicut in illa die ascendisti, ita in tremendo et horribili uniuersalis iudicii die descendes reddere singulis secundum opera quae fecerunt. Coram te certe tunc procident reges, omnis strata erit dominatio. Te tunc omnes timebunt, qui te nunc contemnunt. Quid tunc tibi infelices, qui nunc cum malefecerint gloriantur, dicent: qui te omnia scientem cernent, quibus nullum amplius erit remedium misericordiae? Quid in conspectu potentis omnia, cernentis omnia, et solum quod iustum est iudicantis, facient miseri, qui totum suum in mundi uanitatibus et flagitiis amiserunt tempus, plus diuitiis fallacibus, quam tibi insistentes, plus filios, et filias, et mundi gloriam momentaneam quam te diligentes: quid tunc facient cum tuum erga eos iratum cernent uultum, cum tam seueram exspectabunt sententiam, cum eos de minimo quoque cogitamine et propria accusabit conscientia, et daemonum caterua, et simul quaelibet creatura, quam te Deum offendendo offenderunt: cum uidebunt statim cum fuerit sententia diuulgata, se adepturos tormenta, quibus et corpus et anima simul cruciabuntur cum diabolis sine fine, nullum inde in perpetuum refrigerium exspectantes? Uae uae miseris, qui in isto tam breui tempore uilissimis bonis temporalibus ebrii, quae non solum inopiam non auferunt suis possessoribus, sed et ipsa suam faciunt indigentiam, negligentes in belluam rediguntur. Uae, uae qui saltem tanto hoc timore peccare, et tuam prouocare iracundiam non desinunt, si tuo nolunt amore, ut tenentur. Sed quomodo, pie Iesu, tu cuius tanta est magnificentia, ut nulla queat explicare creatura: quem coeli, mare, et omnia quae eius ambitu continentur, capere non possunt: qui idem totus ubique locorum praesens es, nec intus inclusus, nec extra exclusus: idem in coelo ad Patris dexteram omnium supernorum ciuium beatitudo et gloria, qui tuae celsitudinis speciem contemplantur: idem in terra pugillo ipsam continens et concludens: idem in mari et in abyssis ad nutum regens omnia et conseruans: idem in inferno potenter dominans, sub tanta panis breuitate contineris, non particulariter, sed integre et perfecte ac inseparabiliter.
CAP. XLUIII.
O ineffabilis admiratio, o omnium nouitatum nouitas. Oculi in te uident albedinem, saporem sentit gustus, odorem olfactus, tactusque subtilitatem reperit. Sed auditus cordi repraesentat in te illa non fore accidentia. Hinc certe per se sola existunt accidentia sine subiecto: quia non, ut humanis uidetur sensibus, panis es, sed Iesus Christus integer, sicut in coelo ad Patris dexteram resides Deus et homo. Aue panis uitae, qui de coelo descendisti, dans te sumentibus digne uitam, non sicut manna quod in deserto nostris pluit patribus, de quo omnes qui manducauerunt mortui sunt. Certe qui te digne sumit, quanquam morte corporali anima a corpore separetur, non morietur in aeternum: quia non illa separatio mors est, sed de morte ad uitam transitus. Unde qui te digne manducat in mundo, moriens tecum aeterne uiuere incipit. O quam pretiosa mors illa est, antequam homines mortui sunt, postquam incipiunt uiuere. Tu panis Angelorum, tua uisione Angelos reficis et glorificas. Tu esca es animae, non corporis: impinguans mentem, non uentrem. Qui in te non impinguatur in uirtutibus, nimis aeger iacet in flagitiis. Tu te manducantem, ut condecet in te transmutas, ut tui participatione efficiatur Deus: nec tamen in illum transmutaris, uelut alia corporea facit esca. Sed uae te indigne sumentibus. Certe ad sui poenam et reatum iterum te crucifigunt, non quod te diiudicet illa manducatio, quoniam impassibilis et immortalis omnino es.
CAP. XLIX.
100
Heu! domine mi, quid dicam? Quod hodie te sacerdotes comedunt in altari, ut carnes pecudum et uolucrum, imo peius. Nocte mulierum fruuntur actu turpissimo, et te mane masticando comedunt. Ubi, Domine, latitas? dormis ne, an uigilas? Est tibi hoc acceptum sacrificium? Est haec oblatio quam eligis? Exaudis preces eorum de coelo, et de sede maiestatis tuae? Uere si hoc uelles sacrificium et libamen, mendax fieres et peccatorum socius. Certe, Domine, si uera sunt quae per os loquutus es Prophetarum, si iustis solum supplicationibus praesto es: et si tibi placet aequitas, hoc tale est impediendum sacrificium ne fiat, quanquam in se et natura sui sacrificium bonum sit, nec possit uiolari malis sacerdotibus: quia malitia non iudicat sacrificium. Unde huiusmodi sacrificium fit ad sacerdotis praeiudicium et damnationem, nec pro quibus fit, prodest: imo (ut uerissime dicam) qui uitam sacerdotis agnoscit, et eum pro se celebrare facit, fit in eiusdem peccato conscius, nec non et poenae particeps. O magnum et inscrutabile mysterium. Panis accidentia franguntur per partes, et tamen in qualibet permanes particula totus et integer Christus sicut eras antea. O humanorum illusio sensuum. Franguntur illa quae humanis sensibus in te uidentur accidentia, et tamen nec frangeris, nec corrumperis. Te dentes uidentur masticare ueluti materialem panem, et tamen nunquam masticaris. O nobile conuiuium, in quo sub panis et uini specie, totus Christus Deus et homo sumitur, et ita totus in specie panis, et qualibet eius particula, et in uini specie cum qualibet gutta, sicut in panis totius et uini specie simul. Nam totus perfectus et integer Christus, sub panis specie, et sub qualibet quantumcumque minima continetur particula, et idem totus in uini specie et in qualicumque gutta permanet. O esca sacratissima, quam uere comedens, Deus efficitur, iuxta illud: Ego dixi dii estis, et filii excelsi omnes. Liberatur a malis, impletur bonis, et immortalis indubitanter efficitur. O sacrum peregrinationis nostrae uiaticum, quo de hoc nequam saeculo peruenitur ad coelestis Ierusalem consortium. Patres nostri in deserto manna comedentes, non peruenerunt ad terram promissionis. Qui uero te comedit, in fortitudine tui ambulabit usque ad montem Dei Oreb. O comestio delicatissima, in qua omnis saporis et odoris est suauitas, omne delectamentum, omnis medicina, omnis sustentatio, et omnis requies a labore, nec non et omne quod desiderari potest. Tu certe uita es, qua omnis uiuit creatura, et sine qua moritur. Tu es uita uitalis, dulcis, et amabilis, atque iucunda. Odoris tui suauitas aegros recreat et debiles, quos tuus facit sapor salubres et fortissimos. Tu lux illa incomprehensibilis, quae omnem illuminas hominem uenientem in hunc mundum.
CAP. L.
Tua, mi Domine, est omnis potentia, tuum omne regnum, ante te curuabitur omne genu. Omnia quaecumque uis, facis in coelo, et in terra, et in mari, et abyssis. Tuae nihil est quod possit resistere uoluntati. In te, et ex te, et per te sunt omnia, et sine te nihil. Eia ergo fidelis anima gaude, epulare, ne moreris his pasci deliciis, ne pigriteris hoc frui conuiuio, in quo non carnes hircorum aut taurorum, ut olim in lege, sed Saluatoris tui corpus sumendum proponitur. O signum dilectionis inopinabilis, ut idem sit dator quod datur, et donator idem sit quod ipsum donum. Quam magna dulcedo tua, Domine, quam abscondisti timentibus te, et perfecisti eam sperantibus in te. O ferculum excellentissimum, uenerandum, colendum, adorandum, glorificaudum, et amplectendum, omnibus extollendum laudibus, exaltandum cunctis praeconiis, firmiter in cordis uisceribus retinendum, et perpetuis temporibus alligandum animo. Cecidit homo per cibum ligni uetiti ad miseriam, per te releuatur ad aeternam gloriam. Tu certe in rectis et eruditis habitas cogitationibus. Tu miserrimum, arrogantem, et superbum detestaris diuitem, eum dimittis inanem et uacuum, ac de te famelicum. Tu pauperem iustum, pium et humilem, omnibus eum implens diuitiis, tuae domus ubertate satias. In te et per te est rectum iudicium et aequitas, tecum prudentia, et fortitudo, et omnis uictoria. Per te sancti regnant in coelestibus. Per te doctores praedicant. Per te iustus uiriliter contra hostes dimicat. Tu superbum potentem deponis de sede exaltando humilem. Tecum sunt omnes diuitiae et gloria. Tu diligentes diligis. Qui ad te puro corde uigilant, te inueniunt, quoniam cum simplicibus et rectis corde gradieris. Tu solus ante omne principium, omnium eras et finis et principium. Tu solus sine tempore aeterne a Deo Patre genitus. Quam beati qui te diligunt, qui aliud quam te non desiderant, qui de te assidue cogitant, qui te digne comedunt, qui tecum manentes omnes uias tuas omni tempore custodiunt. Certe qui te inueniunt, inueniunt uitam, quoniam et hauriunt uitam interminabilem. O esca mirabilis ac stupenda, delectabilis ac iucunda, tutissima ac super omnia peroptanda! In qua tot sunt innouata signa, et mirabilia immutata. In qua omne habetur delectamentum, et ad omnium gratiarum proficimus incrementum. Quam singularis et inaudita tua liberalitas. Quam superabundantissima ac prodiga largitas, ut tui neminem exsortem facias, nisi ad te uenire contemnat. Si quis ergo paruulus est, secure ad te ueniat, et te comedens fiat magnus, et relinquens semitas infantiae, per uias ambulabit prudentiae. Si quis debilis est, ad te declinet, et protinus fiet fortis. Si quis infirmus, sanabitur. Si quis mortuus est, si audire te uoluerit, uitam interminabilem apprehendet. Sed qui magnus est et fortis, nec hic te deserat: nam superabundanter in te inueniet quo pascatur. Nemo certe sine te potest uiuere ad momentum.
CAP. LI.
Tu solus uitam das omnibus creaturis. Idcirco defecit cor meum, et caro mea: Deus cordis mei, et pars mea Deus in saecula. In te solum delectatur cor meum. In te exsultat anima mea. Tibi soli adhaerere cupit mens mea: quoniam qui elongant se a te, peribunt. Tu autem, Domine, ne longe facias auxilium tuum a me, sed tuam ad me inclina aurem misericordiae. Te edat pauper, et inops, et satietur: et tunc uiuens cor laudabit te. O lux inuisibilis, inextinguibilis, et omnia uere illuminans, sedenti caeco huic secus uiam miserere mihi, fili Dauid, clamanti, uisum tribue, quaeso, quo te uideat. Propitius quaeso, Domine, huic esto peccatori, ut sis mihi in adiutorium et in locum refugii, ut saluum me facias. Et tunc si ambulem in medio umbrae mortis, non timebo mala: quoniam tu mecum es. Mortuus en, pie Iesu, iaceo, exsurge, et resuscita me, et confitebor tibi. Aeger et infirmus sum, cui nulla est amplius in carne sanitas: medicus es, sana me. Nudus affligor frigore: diues es, indue me. Fame in hac solitudine pereo: cibus es, satia me: Sitio: salubre poculum es, inebria me. Infixus sum in limo profundo, et non est substantia. Ueni in altitudinem maris, et tempestas demersit me. Laboraui clamans, raucae factae sunt fauces meae. Iam intrauerunt aquae usque ad animam meam. Educ me de laqueo isto, protector meus, gubernator meus, firmamentum meum, refugium meum, dux meus, et rex meus, et Deus meus. In cuius commendo manibus spiritum meum, quem in crucis stipite redemisti, cui uitam et misericordiam tribuisti. Respice, Domine, humilitatem meam, nec concludas me in manus inimici. Hodie tecum ingrediar in locum tabernaculi admirabilis, ut inhabitem in domo tua, in longitudine dierum in saeculum saeculi.
105
CAP. LII.
His finitis, uir Domini gloriosum sacrum Domini Corpus suscipiens, ad terram supinus rediit. Deinde manus in modum crucis supra pectus tenens, Simeonis Prophetae uaticinium decantauit. Quo finito, subito cunctis qui aderant cernentibus, tanta in loco in quo iacebat diuinitus lux effulsit, ut instar solis radii splendor quorumlibet uibraret oculos, ne possent morientem uirum gloriosum aliqualiter intueri. Qua quidem luce ad horam permanente, circumstantium quidem agmen angelicum ibidem uiderunt undique discurrentium, uti scintillae in arundineto solent. Quidam uero Angelos non uiderunt, sed uocem lapsam coelitus audierunt sic dicentem: Ueni, dilecte mi: tempus est enim, ut mercedem accipias pro laboribus, quos mei causa uiriliter supportasti. Quidam nec uiderunt Angelos, nec hanc audierunt uocem: sed tantum cum his a beato Hieronymo illa finita uoce, haec audierunt uerba: Ecce ad te uenio, pie Iesu, suscipe animam quam tuo recuperasti sanguine. Tunc subito illa lux disparuit, et illa anima sanctissima tanquam sidus omnibus uirtutibus radians, carnis resoluta coeno, coelorum regna adiit gloriosa. In quibus iam certe tanquam luminare conspicuum renitet, et splendore beatitudinis, et multorum coruscatione prodigiorum. Quoniam non potest abscondi ciuitas supra montem posita. Nec uoluit Deus, ut in morte ipsius lateret sanctitas, cuius uita sanctitatis causa fuerat, et salutis totius Ecclesiae militantis. Tantus denique illa recedente sanctissima anima odor subsequutus est per dies non modicos, ut nulla forte uetustatis recordetur aetas. Sed certe dignum erat, ut illius merita, odoris praecipue clarerent indicio, qui ad unitatem fidei intemeratae membra foetida suorum uerborum odore euocauerat. Hora namque, carissimi Patres et Domini, huius transitus gloriosae diei erat ultima. In qua quidem, ut sui athletae pius Dominus gloriam demonstraret, et omnibus qui in Ecclesiae domo habitant proferret clarum lumen: hoc modo Cyrillo Episcopo transitum gloriosi Hieronymi ipse Dominus reuelauit.
CAP. LIII.
Cumque dicta iam hora Cyrillus Episcopus deuotis in sua cellula orationibus inhaereret, sursum in spiritu raptus, uelut in extasi factus, subito quoddam a monasterio, a quo uir sanctissimus migrauerat, usque ad coelum, mirabile et speciosissimum uidit iter. Cuius tanta erat pulchritudo et admiratio, ut (sicut eodem postmodum testante cognouimus) stupore uelut amens effectus, huc illucque admirans, sui paulisper credebat obliuisci. In hac siquidem mentis positus anxietate, eleuauit oculos: et ecce Angelorum maxima a monasterio societas ueniebat, alternatim melodiarum et mellifluorum cantuum uocibus concinentium, quorum uidebantur uocibus coelum et terra, et omnia quae continentur eorum ambitu, undique resonare. Ferebant etiam singuli Angelorum singulos manibus accensos cereos, quorum claritas solis repellebat lumen. Sed quid additur admirationi admiratio? Ad coelos uertens Cyrillus oculos, non minorem Angelorum cernit numerum, modo simili istis obuiam uenientium: qui rei huius anxius exspectans euentum, interrogasset quidem quid hoc esset: sed ita eum stupor oppresserat, quod quid diceret, nesciebat. Ast illo diutius exspectante, gloriosam uidit Hieronymi animam prae cunctis qui praeibant Angelis, et sequebantur, mira decoratam pulchritudine uenientem. Ad cuius erat dexteram Saluator, cum illa pariter ueniendo. Quae quidem in loco, quo Cyrillus degebat gradum figens et stans, ei taliter est loquuta: Agnoscis ne me? Ad quam ille: Minime quidem. Quis enim es, qui tanto caeteris honore emines? At illa: De Hieronymo unquam fuit aliqua tibi cognitio? At ille: Certe quem nominas, singulari affectu diligo caritatis. Sed quaeso ille es? Et illa, eius sum anima, quae gloriam iam obtineo quam sperabam. Ad meos pergito filios, et quae uidisti nuntia, ut et a luctu desinant, et meo statui congaudeant quem elegi. Quibus omnibus finitis, omnis illa beata uisio ab eius euanuit oculis, et fuit in semet reuersus protinus Cyrillus ineffabili gaudio perabundans: ita tamen quod per totam noctem illam non se potuit a lacrymis prae mentis laetitia continere.
CAP. LIU.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.