Library › Latin: Myth, Hymn & Religion › Alcoranus
The medieval Latin translation of the Qur’an made by the English scholar Robert of Ketton in 1143 for Peter the Venerable, abbot of Cluny, as printed by Theodor Bibliander at Basel in 1543. The text is divided into ‘azoarae’ rather than the Qur’an’s own suras, and opens with the Fatiha rendered as a prayer to the merciful God, creator of the universe and judge of the last day; Bibliander’s edition adds an alternative, more literal version, introduced as ‘secundum alium translatorem’. The second azoara begins the long sura of the Cow.
Robert’s version was the first complete Latin translation of the Qur’an and remained the principal European access to it for five centuries. It is a paraphrastic rendering shaped by its polemical purpose within Peter the Venerable’s project to understand and refute Islam. Bibliander’s printed edition, issued after controversy in Basel with the support of Luther, made it widely available in the Reformation era.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Oporinus, Basileae 1543), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Myth, Hymn & Religion
Alcoranus
Robert of Ketton · Part 1 · every word parsed
1
AZOARA PRIMA
Misericordi pioque Deo, [1] uniuersitatis creatori, [3] iudicium cuius postrema dies expectat, [4] uoto supplici nos humiliemus, adorantes ipsum: [5-7] suaeque manus suffragium, semitaeque donum et dogma, quos nos ad se beneuolos, nequaquam hostes et erroneos adduxit, iugiter sentiamus. Uel secundum alium translatorem. In nomine Dei misericordis, miseratoris. [1] Gratias Deo domino uniuersitatis [2] misericordi, miseratori, [3] iudici diei iudicii. [4] Te oramus, in te confidimus: [5] Mitte nos in uiam rectam, [6] uiam eorum quos elegisti, [7] non eorum quibus iratus es, nec infidelium
AZOARA II
In nomine Domini pii et misericordis. [2] Liber hic absque falsitatis, uel erroris annexu, ueridicus eis, quibus inest amor diuinus, [3] deitatisque timor et cultus, nec non orationum ac elemosynarum stadium, [4] legem item tum tibi, tum caeteris praedecessoribus coelitus a Deo datarum obseruatio, spesque saeculi futu|ri, sectam ueracem patefecit. [5] Haec namque sui sequaces in summum ducens, summon bono ditat, ac ueneratur: [6] uelut incredulis et erroneis summum malum uere uenturum minatur. Quorum licet uirgam tuae correctionis adhibeas, nulla tamen ad fidem fiet conuersio: [7] cum eorum aures et oculos, corda simul Deus obturauerit. [8] Deum item, Deique legem ore, non opera confitentes: [9] sicque nihil aliud quam suae detrimentum animae, licet inscii, sibi lucrantes, [10] animus uacillans poenis afficit, eisdemque cruciatum. [11-12] Parit redargutio: cum illi peccatorum serui sordidi, se lotos et liberos ostentare praesumunt.
5
[13] Cum illis quidem bonae legis persuadetur acceptio, non oppugnantes coram annuunt, seque non aliam quam rectam amplecti uelle pollicentur. [14] Bonis tamen in successu commodo fauentes, semotim illos sibi fuisse ludibrio suis innuunt diabolis: [15.18] Cum illi post damnose sectam ueracem ob iniquam et mendacem mutantes, surdi, muti, caecique, simul et inconuertibiles deo ridiculum existent. [17] Illis etenim assimilantur, quibus ignis accensus extinguitur, tenebraeque succedunt, [19] seu nube corusca tonitruus et fulgura gestante praeoccupatis, aures suas timore mortis obstruentibus, [20] lampadeque fulguris fere uisu priuatis: quibus serenitas motum, tenebrae quietem inducunt. Dei quidem omnipotentiae uisum illis et auditum subtrahere possibile est. [21] Omnes igitur homines domini uestri priorumque factorem, [22] qui terram in imo, coelumque summon disposuit, et imbres, et arbores, earumque fructus producit, inuocantes timete, eique nullum existere parem firmate, [23] huncque librum ueracem esse penitus credite, uel consimilem simul omnes manum conferentes, si possibile sit, perficite, testibusque firmate. [24] Sin autem ignem gehennae malos puniturum pertimescentes, [25] domini paradiso bonos inducturum, ubi dulcissimas aquas, pomaque multimoda, fructus uarios, et decentissimas ac mundissimas mulieres, omneque bonum in aeternum possidebunt, praedicate. [26] Prauos autem et incredulos culicibus et huiusmodi comparare Deus nequaquam erubescet. Multis itaque bonis recto calle gradientibus. Cum mali plures, [27] ipsique soli mentientes, Deo nefanda, et † a Deo prohibita, sicque sibi flagitio sunt, gerentes, perniciosam sectam exequantur, [28] domini prece quare non flectitis ? His nos namque ad uitam de non esse deducens, mortem inducet, et ad senos resurgere faciet: [29] qui mundanis peractis ascedens septem coelos omnisciens disposuit, [30] angelis intimams se facturum sui similem in terra. Quem illi contra sic affati sunt: Nos in omnibus uestrae maiestati subditi, grates uobis deuote referimus. Ille uero uestri simul nequam, et cruoris effusor existet. Tunc Deus se rem ab angelis ignoratam scire firmans, [31] Adam uocabula rerum semotim edocuit, nondum angelis agnita: [32-33] et illius eloquium suae sapientiae prae cunctis angelis argumentum induxit, firmans etiam, se totius mundi omniumque cordium arcane cognoscere: angelis tamen prius se uocabulorum peritiam ignorare fatentibus, cum Deus ab illis petiisset illius expressionem peritiae, si ueraces essent. [34] Unde angeli iussi se coram Adam humiles exhibere, nequam Belzebub excepto, paruerunt. [35] His omnibus sic ex ordine gestis, Adae praeceptum huiusmodi fecimus, Tu mulierque tua paradise maneatis, quantum et quodcunque libuerit, nisi de hac arbore solum, comedentes. [36] Quos an hoc consilio diabolica suggestio semouens, eosdem eiiciendos a paradise prostrauit. Unde dues illis praeuaricatoribus suae legis inquit, Ad|uersantes alter alteri ad terram, ibi locum horalem pro uelle meo scilicet habituri descendite. [37] Deinceps item Adae adepto donum pietatis et ueniae, sic Deus inquit: [38] Uos ambo meam mihi paradisum relinquite, uitae uiam a me sumentes, cuius omnis imitator nil periculi seu timoris, [39] deuius et contradicens ignem infernalem finis nescius inibit. [40] Uos item filii Israel bonorum quae uobis contuli, reminiscentes, foederis inter uos constitute dissolutionem uitate, meque super omnia timentes, [41] hunc librum meae legis a me coelitus missum, uestrae legis firmamantum esse cognoscite. Unde nec uos eius obtrectatores, nec contradictores primos esse, ius aequum exigit.
[42] Sit autem constans propositum, falsa ueris nequaquam interserere, nec uera cognita tacere, [43] et orationibus assurgere cum summa mentis et corporis subiectione fractuque, decimas, nec non et debita Deo persoluere, [45-46] uosque crebris orationibus abstinentiaque premere, quae uelut malis taedium et difficultatem, sic bonis quorum idoneus ad dominum reditus efficitur, dulcedinem et leuitatem generant. [44] Cauendum quoque, ne caeteris bona praedicantes, bene operari praetermittant, et ne legentes in sua perseuerent inscientia. [47-48] Horum praeceptorum uos filii Israel executores existite. Iudicii diem, qua nulla anima uicem alius nec intercessoris effectum perciperet, timentes, recordantesque bonorum omnium, quae uobis dilectis attuli. [49-50] Nonne enim uos ego de manu Pharaonis prolem uestram necantis, mulieresque surripientis liberaui, commode transfretans, illum summergens? [51] Uitulum tamen deinceps, Moyse quadragenarium ieiunium, ut legem susciperet, efficiente, adorasti.
[52] Huius deinceps criminis uobis data uenia mihique gratia reddita, [53] per librum uobis Moyse traditum, boni malique discretiuum, uos rectam uitae uiam agnoscentes, [54] Moysi uos animabus uestris nociuos ob adorationem uituli increpanti, dicentique uobis optimum esse Deum inuocare, animasque uestras mortificare. Sic enim a Deo, cum sit piissimus, ueniam assequimini. [55] Respondistis, uos nolle gerere quicquam huiusmodi, nisi Deum uideretis: Indeque se fulguris ictus uobis, caeteris uidentibus, ingessit. [56] Huius rei tamen postea uenis facta, gratiaque percepta, [57] temperate serenitate uos proteximus, mannaque dulcissimum, quod comederetis, pluendo praebuimus. [58] Cumque diximus, Uillas ingredientes cibos undelibet sumite: et per portam intarantes, humili uoto gratos reddite. Sic enim malis ueniam, bonisque statum meliorem Deus annuet [59] malis ipsis hoc abutentibus uerbo, sicque sibi nociuis, non nobis, uindictam coelitus intulimus. [60] Moyses rursum pluuiam suae genti postulans, me docente petram cum uirga percutiendo, xii fontes potaturis eduxit. Illa quidem sic potu ciboque ne praedarum isset, ditata se uno fastidiri uictu, proferebat. [61] Unde ipsi precati Moysen, ut prece sua sibi comestibilia, scilicet bletas, cucumeres, allia, lentigines, cepas creator e terra produceret, diximus: Uos peius pro meliore postulantes, ad Aegyptum descendite, uestrum ibi uotum suscepturi. Indeque contemptus et opprobrium, atque calamitas illis incubuerunt.
Illis itaque discedentibus, ira diuina superuenit. Quippe mendaces homicidae, nequaquam deum timentes inuenti sunt. [62] Sciendum autem generaliter, quoniam omnis recte uiuens, Iudaeus seu Christianus, seu lege sua relicta in aliam tendens, omnis scilicet Deum adorans, bonique gestor, indubitanter diuinum amorem assequetur. [63] Uestris iterum, o Iudaei, uotis fidem adhibentes, super uos montem sublimauimus: Sicque ui et uirtu|te Deum timentes, nostris mandatis paruistis. [64] Quae postea linquentes, poenam et interitum, nisi diuina subuenisset pietas, meruistis. [65-66] Uobis autem scientibus diuina uindicta die sabbati gerentibus illicita, suisque sequacibus signum irae pro correctione bonorum impressit. [67] Moysen rursum Dei nutu uobis uaccarum caedem iniungentem increpastis, quaerentes, an ei ridiculum essetis. Quod ipso negante, cum uos nequaquam esse stultos adiecisset, [68] tandem ut per eius inuocationem uaccarum aetas annotesceret, a uobis rogatus inquit: Sint aetatis mediocris, nequaquam annosae iuuenculae. [71] Uobisque nondum penitus certis adiecit, Sint sane nunquam iugo laborique suppositae. Tunc demum uos eum uera certitudine reddisse ab opis diuinae prece fatentes, uaccam huiusmodi uix tamen interfecistis.
[72] Cum quis Dei dogmate ipsoque faciente homicidam ignoratum patefacere studuerit, [73] mortuum cum aliqua uaccae particular tangat. Sic enim suscitatus, rem ipsam edocebit. [74] Haec hisque similia Iudaei agnita, suam nequaquam duriciam semouent, cum adhuc corda lapidea, imo duriora gestant. E petris autem plures emanantes aquae timore creatoris diffluunt. [75] Huius itaque gentis conuersionem ad legem tuam expectas. Absit. Illa namque Dei uerbum auditum et agnitum mutauit, nec es eo quid operari uoluit. [76] Commodum tamen cum bonis simul assumens, ipsis annumerari se bona faciens exoptat. Aliud autem remota iudicat, [77] licet scire debeat, aeque Deum metis Arcanum, et uocem agnoscere. [78] Plures item nequaquam ex lectione, sed ex alieno sermone sensuque legem assecuti, libros ex ambiguetatis incommode interesse uel non esse temerarie captum constanter affirmantes. [79] Deum laesum a scriptoribus, cum sub illius nomine eorum scripta signentur, [80] ignemque minime laesurum illos, nisi tempore determinato. Quos econtra sic scriptores redarguunt. Cum quo pactum huiusmodi firmastis? Creatorine uos ambiguum et nescium imponitis? [81] Omnis autem peccator culpae culpas accumulans, igne perenniter comburetur: [82] uelut omnis Deum timens bonorum persecutor operum, paradise gaudiis aeterne fruetur
10
[83-86] Filii quidem Israel fidem libris in quibusdam adhibentes, in pluribus uero minime, paucis admodum acceptis, hanc uitam futurae parantes, huius saeculi contemptum et poenam futurique maxime sine meta subibunt. Foedus namque dilectionis nostrae firmatum, uidelicet quod solum Deum adorarent, parentibus, suae legis professoribus, orphanis, calamitosis subuenirent, cunctis benedicerent, nullius caedis proscriptionibus seu factores seu actors orationibus inuigilarent, deoque debita soluerent, nec hostium in mutual seditione captorum redemptionem susciperent, rei facti in omnibus ruperunt.
[87] Moysi, caeterisque prophetis postea libro tradito, Christo similiter filio Mariae, cui spiritus diuinus auxilium atque testimonium extitit, cur prophetas uobis missos displicita praedicantes uel interficitis, uel contradicitis, [89] huicque libro coelitus misso uestrae legis firmamento nequaquam fauere, sed contradicere rem cunctam uidentes maluistis? Non impune quidem. [90] Hoc enim inuidiae factum uestras pessundans animas, deitatis odium, et iram, mundique contemptum et opprobrium uobis ingeret, [91] qui dicentes, uos nolle nisi libro uobis dato credere, uestrae legi resistitis, hunc sum confirmatorem respuentes. Si boni estis, cur prophetas perimitis?
[92] Uos per Moysen uirtutibus et scientiis instructi, uitulum adorastis, [93] foedereque dilectionis nostrae firmato, monteque super uos eleuato, nostrum ex ui mandatum | susceptum audistis, uestrae legis aduersarii fuistis. [94] Nonne mortem, si ueraces essetis, optaretis, cum uobis prae caeteris gentibus futuri saeculi uita promittitur? [96] Quisque uero uestri plus caeteris annorum spacium ob malorum actuum ante cedentium conscientiam affectant, licet hoc eorum malum ex merito futurum nequaquam auferet, creatore factum sum omne diiudicante. [97] Omnis aduersarius Gabrielis hunc librum tuo cordi per creatorem intimantis, ipsumque diuino praecepto tuis commissum manibus, cum uiam rectam edocens spem bonam bonis polliceatur, confirmantis: [98] omnis similiter hostis Dei, ac Michaelis, et archangelorum flagitiosis cruciatibus affligetur. [99] Tibi quidem firma, nec non et manifesta contulimus, quibus mali nequaquam obedient, [101] cum prophetae ueracissimi legem firmissimam, sua post tergum mandata proiicientes, neglexerunt.
[102] Sic igitur lege contempta, scientiam a diabolis licet malis Salomoni bono patefactam, praesagiorum scilicet, artemque magicam, qualis est de diuisione mulieris atque mariti, et huiusmodi: quam sui principes in Babylonia uidelicet Arot et Marot neminem, nisi prius creatore1 legeque sua neglectis, docerent: illius tamen inefficaces, nisi Deo concedente, perscrutantes animarum suarum nocumentum et interitum didicerunt. [103] Quibus commodius atque salubrius esset, deum timere, credere, atque sperare. [105] Secundum incredulorum huiusmodi uelle nullus a Deo liber tibi mittetur. Sed illius pietas atque donum, in quos uult, et quando uult, extendunt. [106] Cuius mandato neglecto, uel consimile, uel leuius praebebitur. [107] An potest quis animae suae prodesse sine Deo, coeloque terrae praefidente? [108] Ipsum itaque diligentes, uestrum bonum atque salutem, ut prius plures a Moyse fecerunt, perscrutemini, nequaquam ad incredulos a fide discedentes. [109] Habentes autem libros uellent inuidia ducti uos adhaerentes legi re cognita uera, malam accipere legem. Sed uos indurate, usque dum Deum omnipotens placere patefaciat. [110] Inuigilate: decimas date. Creator namque suum cuique rependet meritum. [111] Asserunt tamen, neminem praeter Iudaeum et Christianum ingressurum paradisum. Quod si uerum est, demonstratione probent.
[112] Generaliter autem diligentibus annotandum, quoniam omnis faciem suam ad Deum uergens et benefaciens, Deum promerebitur nullo timore grauatus. [113] Licet Iudaeis et Christianis summa controuersiae li incidat. Alter enim alterum nullius esse legis asserit, utroque librum legiferum habente. Quorum uelut et caeterorum consimilia dicentium, litem in alio saeculo Deus iudex dirimet. [114] Quis eo peior existit, qui domus orationum interdicit, earumque destructioni studet? Illis quidem ingressis nequaquam pateat, nisi cum timore maximo in hoc saeculo contemptum, in alio poenam immoderatam habituro. [115] Cum Dei sit oriens et occidens, uersus quamlibet partem orationes fundens Deum inuenit. Sua namque pietas nullo loco circumscribitur: Eius sapientia cuncta complectitur. [116-117] Asserunt item quidam, uniuersitatis creatorem, coeli terraeque regem, cuius praeceptum omnia perficit, cui cuncta subiiciuntur, filium sumpsisse. Quibus nequaquam ueritas consonat. [118] Sed hi quidem inscii, uelut et praedecessores his dicto consimiles inquiunt, se credituros si se deus illis alloquio, uirtutibusque paterfaceret. Nonne fatis res arduas uirtutesque sublimes saepius sapientium testimonio peregimus? [119] Nunc tibi ueracia praecepta committo, quibus bonos instruas, nil curans de praedestinatis igni: [120] sed Iudaeis Christianisque praedicans, nullam legem bonam esse, nisi | tantum creatoris. Licet ipsi tuae nequaquam legi credent, nec dictis tuis scquiescent, nisi cum suae legis extiteris. Cuius si iam nostra doctrina praestructus imitator fueris, Dei dilectionem et donum amittes. [121] Omnes hunc librum coelitus missum pro more debito aequanimiter legentes credent: Increduli perpetuo punientur.
15
[124] Abrahae praecepta diuinitus petita complenti, sese rectorem doctoremque statuere deus iniunxit. Cui respondens Abraham inquit: De prole mea quid faciam? Inquit deus: Uiris prauis et peruersis uerba mea ne tradas. [125] Ipsi quoque Abrahae Ismaelique similiter, postea nos orationis domum, timoris expertem, ecclesiaeque refugium, hominum commodo proponentes, ut eam mundam, et ornatam, ac idoneam illic orantibus, aliundeque uenientibus efficerent, iniunximus. [126-129] Cuius fundamentum Abraham statuens, inquit: Creator optime, locum istum tibi sanctifica, ipsum asylum constituens, et nos filiosque nostros in te credentes edocens, quid hic boni gerendum sit, ueniamque tribuens, ut misericors atque piissimus nostrae proli2 filium, mediatorem prophetam excita, caeteris gerenda, uirtutesque tuas scripto notificantem, eisque benedicentem, cum tu sis doctor excelsus, omnia sciens et audiens. [130-131] Quisquis igitur legem Abrahae neglexerit, dereliqueritue, brutus erit. Qui a deo rogatus ut crederet, confessus est, se in deum totius mundi regem credere. Unde hic a Deo dilectus, inter bonos summa corona condecoratur.
[132] Abraham quoque praeceptum idem filio suo et Iacob intimans, inquit: Hanc legem sanctam atque dilectam nobis a deo datam, ante mortem ne mutetis. [133] Iacob autem ad leti limitem accedens, sic filio suos affatus est: Me mortuo quem adorabitis? Responderunt: Creatorem unum, scilicet quem tu adoras, et Abraham, et Ismahel, et Isaac. [134] Dixit autem eis: Illis iam defunctis secundum opera sua, deus ipse iudex merita praebuit: uobis quoque consimiliter secundum uestra daturus. Nec enim ab illis uestra, ne a uobis sua perquirentur opera. [135] Nunc quidem Iudaei et Christiani, gentem tibi commissam abstrahere nitentes, ut suam amplectatur legem, et illam profiteatur, ammonent. Eorum enim uterque suam legem tantum bonam esse confirmat. Illa uero se legem Abrahae, non aliam amplecti, iuste profitetur, uiri iustissimi. [136] Tu ergo fidem creatoris illis praedica, penitus persuadens, ut libris tibi diuinitus missis, Abrahaeque, et Ismaeli, et Isaac, atque Iacob, et tribubus legibusque Moysi et Christi, caeterorumque prophetarum, nullis per te segregatis, firmam fidem adhibeant, creatorem adorantes. [137] Qui si nostris praeceptis paruerint, sectam optimam imitabuntur. Sin autem Deus te liberabit ab illis. [138] Nos quidem uerbis creatoris, quibus nihil est melius, subiecti sumus in omnibus. [140] Illi uero dicunt, Abraham, et Ismaelem, eorumque sequaces Iudaeos uel Christianos fuisse. Huius tamen rei ueritatem agnoscunt, meliusque Deus. Sed cum taceant, peccant.
[141] A Gente praeterita Deus nequaquam opera uestra, nec a uobis sua exiget, [142] quaerens, cur mala gens primum orationis orientem dereliquerit, cum ipsius sint oriens et occidens omnis, quoslibet electos suos ad se ducentis. [143-144] Tibi tamen nunc huc, nunc illic aspicienti, tuisque ad meorum propriorum noticiam, qui sunt mediatores gentium testes, suum prophetam proprium testem habentes, orationis locum ueracem et idoneum deo testificante, uidelicet uersus Mecham, templique sui medium, quod Abraham primo fundauit, firmabo: quo semper ubicunque fueris faciem tuam orando uertas, ne te damnent, accusentue alii, quam mali. [145] Et si legum populus illam partem orandi renuerit, tu ne sequaris eum. Haec | etenim agens, iam ueraci noticia tibi monstrata, malis connumeraberis. [146] Ipsi tamen filiique sui ueritatem agnoscunt, licet eorum plerique negent. [147] Cauendum quoque, ne sis eorum imitator, qui nunc affirmant, nunc negant. [149-150] Omnis tamen uersus quamlibet partem orans, quaerendo quod est optimum, Deum exauditorem promerebitur: Licet optimus et ueracissimus orationis aspectus uersus centrum templi Mechae uertendus est, deo teste. Ut in te quidem meum fructificet uerbum, tuque bonam sectam exequaris, me solum time: [151] uosque similiter omnes, quibus de uobismet ipsis prophetam excitaui, qui uobis dicenda gerendaque prius uestrae non subiecta peritiae monstret.
[152] Ut uos aduocem, meum nomen inuocate, grates referendo, nequaquam negando. [153] Bonique sibi per abstinentiam, patientiam, orationes prodesse uelint. [157] Huiusmodi namque uiris deus inhabitat, illis propitius suam concedens gratiam. [155-156] Patienter enim colligentes mandatum timoris, et famis ac detrimenti, uitae, pecuniaeque, et arborum, gaudium metent, et similiter damno superueniente dicentes: O creator, tui sumus: ad te redituri. [154] Obsequio dei peremptos nemo mortuo[s] existimet, sed illos potissimum uiuos et sanos. [158] Meccham peregrinantes, locum in itinere, cui nomen Acepha, nullatenus adire praetermittant. Omni bonum corde puro proponenti, deus multiplicem remunerationem faciet: mala linquentibus, bonaque gerentibus dabit ipse ueniam, cum sit pius, ueniaeque largitor. [159] Uirtutes itemque bonum abnegantem, postquam libri sapientibus illa patefecerint, deus abhorrebit, et destruet. [161] Mandatis Dei contradicenti, sicque mortuo, ira dei, et angelorum omnium, ac hominum superueniens, ipsum nunquam impunitum esse permittet: quem nec deus unquam respiciet. Iurans namque falsum, confunditur: Utroque uero iurante, uerum super Iudaeos transit.
[163] Creator inquit, Unus ego creator sum, semper idem, pius, et misericors: praeter quem non est alius, [164] cuius mirabilia uirtutesque sapientibus atque discretis sunt coeli terraeque machina, diei noctisque uicissitudo, naues aequoreae uiris accommodae, eductus imbrium ad terrae torpescentis rigatum, omnium animalium compositio, uenti, et nubes interpolatae undique uenientes, aerem et terram occupantes. [165-166] Pars hominum nequaquam Deum, sed aliud loco sui colens, et prae caeteris diligens, cum iram Dei perspicit, illam fatetur grauissimam, omnemque deo uim attribuit, qua plus Deus bonos diligit, diuino quidem iudicio discernente pios ab impiis, sapientes a stultis. [167] Malam sectam assecuti, cum nec poenae nec ardoris dinem sentient, si fas esset redire, sibique sectam eligere, primos doctores penitus respuerent. [168] Uos igitur homines comedite sapida bonaque terrae, non exequentes iniurias diaboli, uobis aduersantis: [169] qui peruersa docens insinuat, ut creator prorsus uobis ignorata mentientes imponatis. [170] Hi rogati praecepta diuinitus obseruate, dicunt se nullam nisi patrum suorum sectam executuros. Patres itaque si stulti caecique fuerunt, imitabimini. [171] Eritis igitur uelut surdi, muti, caeci, stulti, iis comparabiles qui nil praeter auditum proferunt, uel sciunt.
20
[172] Uiri boni, deo grati, bona uobis ab illo collata comedite, grates ipsi reddentes, et eum prae cunctis inuocantes. [173] A morticiniis, uero, et porco, et sanguine, et ab animali quolibet perempto non in creatoris nomine, uos abstinete. Necessitate tamen locoue cogente, inde quemlibet saturari, nil alias secum inde portantem, minime peccatum censetur. Deus namque pius inde ueniam largitur. [174] Hunc librum a creatore datum contradicentium, et pro minimo ducentium uentres ignis indeficiens cibabit, eisque nul|lum opus proficiet. Qui nec diuinum alloquium in saeculo futuro, nec poen[a]e decrementum accipient: [175-176] cum sectam malam pro bona, iramque Dei pro dilectione sibi comparauerunt, potius errori quam libro coelitus misso consentientes. [177] Uersus orientem uel occidentem orationes fundere, minime fideles et ueraces efficit: sed in Deum credere, et alius aduentui saeculi, nec non angelis, et libris, atque prophetis fidem adhibere, pecuniamque suam beneuole consanguineis suis, orphanis, pauperibus, et mendicis hostiatim quaerentibus, atque captiuis impertire, orationibus inuigilare, Deo debita soluere, uerbis fidem et constantiam habere, hora graui malum et litem sustentare: Haec inquam omnia quibus insunt, Deum timentes atque fideles perficiunt. [178] Caedis uindictam aequalem et consimilem, quae multorum uitas protegere, uersus scientes Deumque timentes uobis scripsimus, ut liber scilicet pro libero, captiuus pro sui simili, foeminaque pro foemina mortem subeat: nisi quis pro pecunia condonare uolens, secundum Dei praeceptum, leuius homicidae pacificetur. Aliter autem faciens, malum diuinitus datum incurret. [180] Quilibet item ad interitum accedens, de pecunia sua possessa rem determinatam atque scitam familiae suae propinquisue suis ad eleemosynas distinctas peragendas inde commendat: [181] quas quilibet eorum postea mutans peccabit, creatore singulos actus suos diiudicante.
[182] Si prauitatem derisorum suspicetur, ipse rem disponens, eos mitigando corrigat, Deo cuncta condonaturo. [183] Ieiunium quidem uobis, sicut et praedecessoribus uestris, per quod Deum timere uideamini, tempore statuto, [184-185] certoque dierum numero, uidelicet mense Romodam, in quo liber hic legifer, boni malique discretiuus, coelitus est datus, iniungimus: quod quisque uiuus, praeter infirmum, et uiatorem, persoluat. Quod et ipsi postea faciant, tempore quo libet. Deus enim mansuetus et pius, grauia a uobis nequaquam exigit: [186-187] qui communiter etiam uobis nocturnos cum mulieribus coitus, cum abstinentiam huiusmodi tum difficilem, tum uobis impossibilem agnoscat, permittit, inde daturus ueniam. Inoleuit quidem diuitibus consuetudo, ut eleemosynis ieiunium redimerent. Sed hinc alter comitetur alterum. Uos de me quaestione facta, me propinquum orantibus responsurum, iustisque praemia facturum, affirmate. Inuocantes uoque meis obedienter praeceptis respondeant, ne deuius error eos abducat. In templis nullus sit cum mulieribus coitus. Die tota ieiunantes, nocte ieiunium soluite, tunc com‹m›edentes et bibentes quantum libuerit, fere uique ad principium horae quae solis ortum antecedit. Hos terminos a Deo constitutos nemo transgrediatur. [188] Ex mendaciis, uel pro causis agendis, iudiciisue dandis uictum acquirere, pecuniam sumendo nolite. [189] Interrogati de lunationibus, docete illas homini cum modo statutas, cum per eas tempora peregrinationis atque ieiunii dicernantur. In quibus summe nitendum, ut Deum timere atque diligere uideamini. [190-191] Hostes atque pugnaces Dei praecepto dilectioneque expugnate et interficite, et a locis unde uos proiecerint eiicite. Infestatio namque seditioque pugnax plus quam caedes officiunt. Apud Meccham tamen nemo nisi uobis superueniens hostis perimatur. Tunc autem, caedem promeretur. Solus domorum ingressus per portas, non retrorsum, non collateraliter, iustus atque bonus censetur,
[192.194] Hostibus, sicut et caeteris ad Deum redeuntibus, ipse pius praebet ueniam, uelut peccatum et inultum mense libertatis et quietis: in anni succedentis mense consimili ue|niam meruit. De facientibus illicita, fiat iudicium. Inferentem uobis iniurias atque molestias, cum similibus poenis afficite. [196] Pecunias uestras propter Deum in peregrationibus expendite, non desperantes: nec reuertamini, nisi primum peractis omnibus, pro facultate uestra, peregrinationi conuenientibus, nisi timoris locus impediat. Omnia complere studens, cum Deus grauiter et exquisite perfectionem affectet, pro modo suae facultatis operetur. Impotens autem in itinere tres, et post reditum septem, sicque decem dies ieiunet: quem scilicet peregrinantem sua mulier non comitatur. Caput dolens, et aegrotus, suum eleemosynis ieiunium persoluat. [197] Peregrinari proponens, facta praua, malasque cogitationes prorsus abiiciat, nec aliquam controuersiam agat. Omnes actus bonos deus annumerat: cuius timor, fames est atque sterilitas. Huius abstinentiae peregrinationisque tempus menses statuti metiuntur. Omnes sapientes me pertimescant, [198-199] a quo sibi necessaria petere non uerecundentur. A peregrinationibus quoque redeuntes, et repatriati, me dominum inuocent, suorum peccaminum ueniam postulantes: cum sim pius, ueniaeque dator: sectam bonam eos edocens, qui prius prauam atque peruersam secuti sunt: [200] omnibusque peractis me, quantum patres suos, plusue diligentes, honorificent. Quidam enim solum in hoc saeculo suo ditari uoto precantur, in alio nil boni sumpturi. [201] Discretiores autem in utroque, suo uoto bonoque perfrui, nec aliquibus poenis opprimi, suppliciter Deum exorantes postulant. [202] Horum Deus exauditor, operumque suorum denumerator, merita multipliciter retribuit.
AZOARA III
[203] Dies peregrinationis ab ipso Deo dispositos, si quis prius posteriusue per biduum incoeperit, nequaquam inde reus existit, si Deum timeat, uelut ad ipsum rediturus. [204-205] Plures eloquii melliflui, quorum uox cordi non consonat, Deum sui cordis testem aduocant, cum ipsi tamen perniciem, gentique flagitium, fructibusque pestem inducere nitantur. [206] Hi tales gehennae puteo poenis undique uexati sepelientur. Obsequio diuino, [207] Deique dilectione mortem subeuntibus, diuina pietas gaudia praebens superuenit. [208] Uiri boni, pacem inuicem diligite, errorem diaboli uobis aduersantis euitantes. [209] Seducti quidem et errantes post nostrorum traditionem praeceptorum, Deum pium obsecrando sperantes ueniam adipiscentur. [210] Creatoris, nec non et angelorum in nubibus aduentum, singuli simpliciter expectent: ad quem omnium fiet reditus. [211] Filios Israel de praeceptorum nostrorum atque uirtutum quantitate, numeroque percunctari uelitis. Ius moremque bonum agnitum permutans, Deum grauem atque difficilem inueniet. [212] Incredulis atque malis hic adeo omni uitae uenustate, iocunditateque, quibus et boni ridiculo sunt, ditatis, Deum timentes die iudicii praecellunt, quando Deus quos uoluerit, innumeris bonis ditabit.
25
[213] Humano generi toti prius uni genti Deus prophetas mittens, ut ei fidem et spem intimarent, eosdem libris ueracibus boni malique discretiuis instruxit. Quibus iam mandata iusta cognoscentibus, et non aliis, lis atque dissensio non mediocris inciderunt eorumque per sic et non sic esse, discretorum, quibusdam sibi placitis Deus deinceps uiam rectam ostendit. [214] Unde uobis aditum in paradisum patere putastis, cum uestri praedecessores multa gerendo bona, plurima mala perpessi sunt? Quousque prophetae uirisque bonis cum eo uindicem quaerentibus intimatum est, uindictam, propinquam esse? [215] Perscrutantibus, quid expendant? ut prosint parentibus, propinquis et orphanis ac peregrinis, dicito. Quicquid boni feceritis, creator agno|scet. [216] Litium actum uobis, licet nolentibus, qui multa uobis utilia negligitis, plura nociua diligitis, cuius rei Deus est cognitor, non uos3, iniunximus. [217] In mensibus etiam libertatis et quietis pugnam ingredi, maxime tamen contra non inuocantes Deum, iustum est et utile: sed e Mecha quosquam eiicere, grauissimum est Deo. Guerra namque plus quam caedes officit. A tua lege † dissidentes, absque intermissione tuae genti bellum inferent, usquequo eam ad suam legem, si possibile sit, conuertant. Tuam autem propter aliarum mutans, et in ea manens, hic et in alio saeculo reus igne indeficiente peribit. [218] Uiri boni, Deum timentes, et in eius nomine pugnantes, spe diuina corroborentur. Deus etenimn pius atque propitius ueniam eis praebebit. [219] Sciscitantibus de uino, schachis, talis, et aleis, et huiusmodi, dic peccatum maximu esse huiusmodi potum et ludum: Licet tamen dulcescant hominibus, tum utilitatem ferant haec peccatorum materies, peccata tamen nociua sunt. Quaerentibus, quid expendent? dic, bona Dei. [220] Tu aliter huius futurique saeculi noticia per Deum instructus, persuade quaerentibus de orphanis, ut eisdem benefaciant, et subleuent, eosque sibi fratres efficiant. Sin autem, tantam illis Deus egestatem et inopiam ingeret, si sibi placuerit, cuius uoluntati nulla resistere queunt, quod nec sibi, nec aliis prodesse poterunt. Bene operantes, etiam ab aliis ipsemet discernit. [221] Alterius legis foeminas in uxores nec ducatis, nec filias uestras uiris alterius legis nubere permittatis, nisi prius eorum ad uestram legem conuersione facta. Homo namque legalis praecellit exlegem quamuis placidissimum, cum illius ad ignem omnis gressus intendat. Deus autem hominibus persuadens, ut sibi caueant, ad paradisum uocat. [222] Menstruatas item nemo tangat, nisi prius mundatas. Res namque munda Deo placet.
[223] Mulieres uobis subiectas penitus pro modo uestro, ubicunque uolueritis, parate, Deum timentes, ad quem omnium sit reditus, qui bonis praemia, malis cruciatus tribuit. [224] Uestris animabus utiles estote, nec per ipsum nominaue sua singulis negotiis iurate: cum ipse sit omnium auditor, et cognitor. [225] In illis quidem solis sacramentis, quibus falsitas ex corde firmatur, Deus appositus laesionem contrahit. [226] Mulieres a maritis relictae, nemini nisi prius peractis quatuor mensibus nubant: quas maritis uolentibus renubere bonum est. [227] Sin autem, Deus audit et uidet. [228] Non nubant enim aliquae relictae, nisi prius emundatae tribus menstruis. Uuluae conceptus nullatenus (Deum timete) negetur maritis, etiam si placuerit. Ipsi namque praesunt mulieribus. [229-231] Secundo derelictae nubant, potius quam caeteris. Tertio uero spretae, nequaquam, usquequo maritis aliis nupserint, et ab illis relictae fuerint. Tunc autem ipsae uolentes, prioribus maritis ante bene reconcilientur, aut nullis coactae uiribus honeste dimittantur. Aliquid primo datum illis auferre, nefas est, et inhonestum. Mulieres fugam praeparantes, marito nolente, redimantur ab ipso, non tamen propter iram uel odium, ne diuinam iram incurrant. Diuina praecepta minime cum ridiculo suscipientes, bonorum uobis a Deo datorum, librorumque coelitus missorum, castigati, Deumque timentes, et eum omnia scire credentes, recordemini: [232] uestrisque mulieribus relictis, cum terminus nubendi uenerit, nullam uim inferatis, quin pro uelle suo cui libet nubant. Uobis etenim, licet insciis, hoc optimum esse Deus agnoscit.
[233-234] Matres per biennium suos infantes nutrire, et a patribus, uel ab eis quibus pecunia sua commendatur, uictui uestituique necessaria determinata | suscipere, ius aequum exigit: sic tamen, ut nec pater nec mater damnum seu periculum subeat, Deo nemini, quod est impossibile, praecipiente. Fas est item, aliam altricem aduocari, sed cum praemii sui determinatione manifesta. Mulieres suis maritis mortuis, nemini post IIII menses, decemque dies, nubant. Hocque deinceps pro uelle suo faciant. Igitur absque molestia et impedimento, permittatis eas sua corpora adaptare, atque polire, simul et nubere: [235] quas uelle uobis coniugio uincire, nec uox uestra promat, nec cogitatio perpendat, usquequo temino peracto manifeste notificetis. Deo namque placet res manifesta et determinata, qui cogitationes omnes dignoscit. [240] Eisdem item annum a maritis sumptum, ut domos post mortem eorum non egrediantur, accipientibus, minime, licet exeant, molesti sitis: cum Deus huius culpae uindex existat. Eaedem etiam, coram bonis uiris pecuniam determinatam accipiant. [236-237] Repudium sponsarum, ante tactum suum, neminem aggrauet. Quisque namque maritus suae sic relictae, pro facultate sua rem determinatam, uidelicet dotis suae medium, nisi patre uel praesidente mulieri condonare uolente, quod Deo teste melius est, persoluet, nec firmati foederis immemor esse debet. [238] Orationes, maximeque mediam praetermittere, summe cauendum. Fiant igitur ubique more consueto, secundum dogma nostrum, [239] nisi timoris locus impediat. Quo contingente, pedes pede, miles equo fundat orationes: [242] Ita uos Deus docet suorum praeceptorum peritiam.
[243] Nonne qualiter Deus ipse millenis uiris prae timore mortis domos suas egredientibus inquit, Moriamini, nouistis? Et eosdem deinceps ille, semper pius in homines, licet ingratos, reuiuificauit? [244] In honore creatoris, cuncta scientis, et audientis, sibique seruientibus multiplicem remunerationem agentis, qui sumit et donat, et ad quem omnium fit reditus, certamina perficite. [246] Uobis quidem notum extimo, qualiter populus filiorum Israel, Moysis uidelicet posteritas, a propheta suo regem, sub quo lites Iudaei nomini faceret, postulauit. Ille uero respondens, inquit: Uos certamen postulantes, forsan si praeceperimus, non agetis. Illi inquiunt: Nos e domibus nostris atque prole propulsi, quomodo pro Dei nomine non pugnabimus? Bellum tamen iniunctum omnes, praeter admodum paucos, recusabant. Malosque Deus agnoscit, [247] propheta quidem dicente: Regem uocis Deus Saulem constituit. Indignati sunt dicentes: Ille quare rex noster efficietur, cum nec ipse pecuniosus diuesue sit, nec nobis meritis coaequetur? Propheta inquit: Deus suos honores et dignitates dans cui uult, illi corporis immensitatem, et cordis amplitudinem conferens, eum super uos exaltauit. [248] Cuius rei uobis signum sit et argumentum, quod ipse cum arca, ubi repositae sunt diuinae uirtutis reliquise, Moysis et Aaron, legiferae tabulae scilicet, et uirga ad uos ueniat, angelis afferentibus arcam, quod mirabilem uirtuosumque Deum timentibus apparebit. [249] Saul igitur sic accedens cum exercitibus, inquit: Uos riuos Deo docente uisuri, nihil inde nisi quantum manus semel hauserit, gustetis: quod quilibet transgrediens, mei iuris esse desistet. Omnes tamen, praeter paucos, praeceptum potando transgressi sunt Illis quidem, suisque scilicet non potis, riuos transgressis, de posse suo contra Goliam exercitumque suum dubitantibus, uiri boni, scientes se ad creatorem redituros, inquiunt, Imminere exercitus: paruissimi Deo praeside corroborati, maximos uicerunt funditus. | Deus enim semper abstinentibus et induratis suffragium praestat. [250] Goliam itaque suo cum exercitu comminus aspicientes, Deum adiutorem contra malos homines, et datorem fortitudinis atque constantiae supplici uoto precantur: [251] sicque uictores facti sunt, Dauidque Goliae peremptori Deus honorem, et regnum, rerumque noticiam, omneque magisterium pro uelle suo tribuit. Tali quidem ratione, nisi deus alium alii resistere, litemque fieri iuberet, terrae frequentatione cultuque carerent. [252] Tibi, qui es unus prophetarum, has uirtutes, deique signa patefacio.
AZOARA IIII
30
[253] Omnium prophetarum alio super alium per me sublimato, et eorum quibusdam cum Deo locutis, Christo Mariae filio animam nostram proprie conferentes, uim atque uirtutem prae caeteris praebuimus. Deo quidem prohibente, seu uirtutibus prius agnitis, nulla lis atque controuersia inciderent: cum nunc omnes dissentiant. Unus namque sua credit, alius minime: nec omnes bonam legem imitantur. [254] Uiri boni, de meis bonis uobis commendatis, priusquam dies ueniat, qua nec emptio, nec accommodatio, nec amici beneficium proficit, expendite, meisque praeceptis parete. Increduli namque maximis poenis affligentur. [255] Ego quidem solus Deus uiuus, et uerus creator, praeter quem non est alius, edico, quatenus surgatis, nec uobis sopitio seu somnus irrepat. Dei sunt uniuersa coeli et terrae: sine cuius uelle quis cuiusquam orator erit? Ipse scit manibus insitum, posteriusque. De cuius sapientia coelum et terram compraehendente, cunctis incompraehensibili, nemo quicquam assequitur, nisi munere Dei, uelleque suo. [256-257] Uim nequaquam propter legem inferas, cum recta prauaque uia patefactae sint: Non credens in idola, sed in creatorem, mandatis dei sapientis, et audientis, et omnibus eum adorantibus propicii, parce, et e tenebris in lucem perducitur. Incredulus autem, e contrario distrahitur, igni perpetuo deputandus. [258] Nonne nouistis, Abrahae a Deo regis constituti, cum quondam alio de Deo disputationem: Cum enim Abraham dixisset, deum mortificare et uiuificare, ostentabat et alius se similiter facere posse. Abraham uero dicente, solem ab oriente in occidentem solo Deo faciente rotari: alis ille stupidus obticuit. [259] Accepistis item, qualiter quidam per uillam desertam transiens, et quaerens, an eam unquam Deus reaedificaret? Morti, centum annorum spacio, Deo iubente, succubuit: Qui uitae restitutus, et a Deo rogatus, an accubitus illic spacium nosset? Inquit, Per diem, uel diei portionem. Cui Deus ait, Imo per centum annos. Cibumque tuum absque detrimento uitioque, similiter et asinum aspiciens, et qualiter ossa connexionem carneumque tegimen sumant, agnoscens, haec mirabilia uirtutesque gentibus praedica. Ille quidem Deum omnipotentem, esse se scire deum, confessus est. [260] Abrahae rursum Deum deprecanti, ut eum qualiter mortuos reuiuificaret, edoceret, inquit Deus: Nonne credis adhuc? Respondit, Ita: Sed cor meum firmum constansque fieri postulo. Dixit deus: Aues quatuor membratim incide, et per montes uarios portiones dissipa, uocataseque cito uenient, scitoque Deum incompraehensibilem et sapientem esse. [261] Sua pro deo distribuens, grano septem spicas, quarum singulae centum obtinent grana, emittenti similis existit. Deus cum id potens et sapiens, atque benignus, cui uult, duplicat.
[262] Expendentes pecuniam suam in itinere Dei, absque omni ostentatione, indubitanter cum Deo manebunt. [263] Alio|quin scitum atque benignum, muneri cum ostentatione praeualet: Cum sit Deus copiosissimus et mitissimus, expers iracundiae. [264] Igitur uiri boni, uestras eleemosynas ostendendo ne perdatis. Sua namque distribuens, ut sciant hmines, nec deum die iudicii postulans adiutorem, terrae lapidosae puluere pauco coopertae superne comparatur: cui pluuia superueniente, nil nisi lapis remanet. [265] Substantiam uero suam propter Deum dissipantes, et in bono perseuerantes, grano loco sterili seminato, unde superueniens imber immensus quadruplum, imber uero paruus minus educit, conferuntur. Deus omnia facta tam bonorum quam malorum remunerat. [266] Quis perpulchrum hortum habens, in quo sint palmae, et uites, subtusque fluentes aquae, et arborum genus omne, ipseque senex pater infantum pauperum, ignis omnia consumentis super aduentum quaerent. Huius diuini dogmatis, cogitationum etiam uestrarum prouidi, memores estote, [267] et eleemosynas de meliori tum pecuniae lucro, tum terrae productu uestro facite: nequaquam autem de acquisitis iniuste. Huiusmodi namque munera deus non curat. [268] Satanas autem insinuat, ut aut nulla, timentes egestatem, aut iniusta distribuatis, et nefanda faciatis. Deus quidem delictorum ueniam et largitatem, [269] atque sapientiam iniungit: qui quandoque discretionem cui uult optimum munus efficit, quod nemo nisi sensatus, et nequaquam inanis cerebri percipit. [270-271] Eleemosynas palam facere, bonum censetur: clam uero, melius. Et haec peccata tollit. Deus namque secretorum cognitor, omnium iudex, beneficium omne factum, seu propositum agnoscit. Mali uero suffragio carebunt.
[272] Meum quidem est, nequaquam tuum, uias rectas, cui uoluero, patefacere. De bono uobis commisso, uestris proficientes animabus, eleemosynas facite singuli. Deus enim singulis suas reddet, neminique malum faciet ipse. [273] Maxime tamen illis benefacite pauperibus, qui uno loco morantes, et pro uerecundia nil postulantes, diuitibus uel sibi suisque sufficientibus qualitercunque connumerantur. Hoc enim summe deo placet. [274] Generaliter quidem substantiam suam die noctuque palam et clam in Dei nomine distribuentes, diuinam misericordiam assequuntur, nec hic, nec in alio saeculo timorem habituri. [275] De foenore uiuentes, non nisi quasi daemoniaci resurgent, cum ipsi foenerare, quod deus nefas et illicitum statuit, licitis annectant: dicentes foenus esse, qualis est mercatura. Linquens peccatum, et poenitens, factum praeteritum deletum et ad nihilum redactum extimet: regrediens autem, et reincidens, ignem perpetuum sine termino sentiet. [276] Hunc etiam, sicut et omnem incredulum ac peccatorem, Deus abhorrens, deprimit. [277] Eleemosynarios quidem et beneficos omnes, quales sunt credentes, et orationibus insistentes, ac debita Deo persoluentes, sua dilectione summoque bono ditat. [278] Boni itaque uiri, Deum timete, et foenerare praetermittite. [279] Sin autem, iram et odium Dei atque prophetae sustinebitis. [280] A foenore digrediens, capitale solum accipiat: nihil quidem ex alieno, nec alii de suo, debitore persoluere nequeunte, suam possibilitatem expectet, et eleemosynas agat. Hoc enim sibi commodius est, atque melius.
[281] Diem uestri reditus ad Deum, qua quisque secundum modum atque mensuram suorum operum, Deo nemini malum faciente, suscipiet, timete. [282a] Emptionibus ad terminum factis, adsit scriba fidelis, et Deum timens, qui nihil addat seu minuat, nec quid falsitatis immisceat. Et si bene promere nescius et infacundus fuerit, alius ueridicus pro eo dicat. Sintque | duo uiri testes, uel unus uir duaeque mulieres idoneae, ut alteram immemorem altera reducat ad memoriam. Diligenter quidem hoc intuendum, ut omnibus mercationibus ad terminum factis, aliter non semper est necesse, testes atque scriptor adhibeantur, ut nulla lis sit, aut controuersia de re ipsa uel termino, breui seu longo oriatur. [283] Sed si scriptorem, uelut in itinere, reperiri sit impossibile, pignus sumatur. Quod si alter alterius fidei mercaturam commiserit, debitori summe cauendum est, si Deum timeat, ne dolum aliquem seu molestiam inde faciat creditori. Testimonium nullatenus negetur, cum hoc magnum peccatum sit. [284] Et Deus, cuius sunt uniuersa coelestia atque terrestria, omnia occulta perspicit, et omnia librat aequanimiter, tam corde retenta, quam uoce patefacta, iis ueniam et bonum, iis malum pro uelle suo discreto conferens, super omina potens. [282b] Testes atque scriptorem nemo laedat, nec eis molestiam inferat: Sin autem, summe Deum offendet.
[285-286] Libro sibi coelitus misso propheta fidem adhibuit. Sicque boni uiri cuncti crediderunt in Deum, et suis angelis ac libris atque prophetis consenserunt. Inter prophetas discutere nemo praesumat. Quorum hic habetur sermo: O Deus, nos ad te redituri, tuum audientes praeceptum paruimus, ueniam expectando, et pr‹a›ecando, ne uindictam de obliuione uel errore nostro sumas, uel nobis ut antecessoribus nostris tuam iram immittas, seu nostris humeris intolerabile quicquam imponas, cum tuum sit, a nemine quicquam nisi secundum uires suas exigere, et singulis secundum opera sua facere. Tu Deus esto nobis misericors atque propicius, ueniaeque dator, qui es Dominus nster, et nos a malis hominibus protege, et contra seditiosos auxiliare.
35
De gente Ioachim ducentorum uerborum AZOARA U
† Deus pius atque misericors, [2] scilicet uiuus, et altissimus, praeter quem non † est alius: [3] qui prius testamentum, deinceps Euangelium rectas uias hominibus tradidit: [7] postremum librum ueracissimum uidelicet Alfurcam uestrae legis confirmatorem uobis desuper praebuit. Isteque continet uerba quaedam firmissima, et infringibilia, quae sunt libri scilicet mater ac materia: quaedam uero contraria, quae nutantis peruersique cordis homines ad controuersiam caeteris inferendam, et ad expositionis suae notitiam exequuntur. Expositio uero sua soli Deo et sapientissimis, qui toti libro credentes, totum a Deo datum esse testantur, cuius nulli nisi sapientes memores existunt, patet. [4] Increduli quidem, et huic libro contradicentes, cruciatus grauissimos, et omnimodas angustias patientur, altissimo Deo uindice: [5] cuius sapientiae nulla sunt incompraehensibilia, [6] qui uuluae conceptum prout uult, cuilibet similem operatur. [8] Ille igitur post legem suam rectam a se nobis intimatam, cum sit omnium bonorum largitor, [9] omnium gentium congregator, illa die post certum a Deo terminum propositum uentura, [10] qua nec proles, neque pecunia, nec eloquium prodesse quibit, animos nostros infirmari, mutariue non patiatur.
[11] Per Pharaonis suaeque gentis et propriorum etiam mandatis Dei contradicentium exitium, diuinamque uindictam, [13] et per miraculum etiam factum in illis duobus exercitibus, quorum alter Deo seruiens, alterum Deo contrarium quadruplum uisu iuuante uicit: increduli diuinam grauitatem atque uindictam pertimescere, et ad fidem conuerti, et tuo nunc parere praecepto deberent. [14] Mulierum coitus, et filiorum amplexus, et auri argentique pondus innumerum, et equos, boues, ac pecora, simul et agriculturam, quae cuncta saecularia sunt, quibus meliora Deus timentibus eum pollicetur, | [15] paradisum scilicet, ubi perseuerantes sponsas decentissimas, deique dilectionem omnia uidentis habebunt, plures uelut summe decora gaudent assequi. [16] Credentes quidem in Deum, peccaminumque suorum ueniam postulantes, et ab ignis feruore liberationem, [17] abstinentes, et ueraces, orationibus insistentes, et eleemosynarii, [18] deo teste, et angelis atque scientibus, qui unum solum deum incompraehensibilem et sapientem creatorem esse fatentur: [19] coram quo nullo lex perhibetur, nisi tantum hominum sese totos suaque negotia deo uouentium, paradisi gaudio perfruentur. Contradicentium autem, seu non credentium Dei praeceptis, deus ipse iudex facta sua conferens existit. [20] Si quis tecum disceptare uoluerit, dic te faciem tuam ad deum eiusque sequaces conuertisse, quod agendo tam legem scientes quam illiterati bonam legem sequentur. Sin autem, tuum est mea praecepta gentibus solummodo patefacere. [21] Increduli, et propheticidae, et iustorum quorumlibet interfectores, [22] in hoc saeculo contemptibiles, et in alio perpetue damnandi, poenam grauissimam tortoris atque uindicis expertes subibunt. [23] Partium libri latoribus ad librum ascitis, ut inter eos iudicium discretionem praebeat, quidam eorum renuunt: [24] Quorum haec est sententia, quod ignem gehennae non nisi numero dierum praeterminato sentient, [25] et ad diem ueritatis quilibet accedens, operum suorum mercedem accipiet, Deo iudice nociuo nemini. [26] Tu quidem gentes edoce, quod deus imperii dator, rex regum et potestatuum potentes deprimens, pauperes eleuans, cum in ipsius potentis manu sint omnia, [27] diei noctisque continuator, uitae dator, et mortificator, cui uult dona facit innumera. [28] Nemo uir bonus incredulum amicum loco boni, nisi pro timore solo suscipiat. Hoc igitur summe cauendum, cum ex hoc multam offensionem contrahat deus. [29] Deque secreta deus, et uoce prolata, et quaeque coeli terraeque condita noscens: [30] die, qua cuique sua respondebunt opera, omnis malus sui suorumque factorum intercapedinem atque distantiam esse plurimum uellet, deumque simul abesse: cum ipse tamen singulis benefaciat.
[31] Deum diligentes me sequentur, sicque diuinam dilectionem, peccaminumque ueniam a Deo pio ueniae datore consequentur. [32] In deum itaque credentes, prophetae credite, nisi deitatis amore carere studeatis. [33] Adam, ac Noe, et Abraham, illiusque posteritatem, et Ioachim, alios scilicet aliorum filios Deus elegit, et super omnem gentem extulit. [35] Mulier Ioachim se grauidam sentiens inquit: Tibi uentris mei conceptum Deus omnium creator uouens, ipsum tibi soli supplicem, seruientem deuote postulo: colligere digneris. [36] Cum natam autem peperisset, eique nomen Maria posuisset, deum testem sexus sui partus aduocans inquit: Natam meam, suamque prolem, tuo penitus obsequio deuotas, a tentationibus et insidiis diaboli protege. [37] Hoc matris uotum Deus benigne suscipiens, natae suae crementum optimum, corque firmissimum praebuit. Hanc Zacharias in domum suam atque tutelam suscipiens, quotiens ut orationes funderet, ad altare processit, fructus optimos intempestiuos super eam inuenit. Quae ab ipso quaesita, unde sumeret? Inquit, a Deo, qui cui uult, dona facit innumera. [38-39] Zachariae deinceps Deum ut filium sibi gratum et honorificum tribueret, deprecanti, cum orationes ad altare coram Deo funderet, angeli responderunt: Deus uestrae petitioni satisfaciens, optimoque nuncio laetificans, filium permitti Ioannem, confirmantem uerbum Dei. Eritque uir bonus, uirgo perseuerans, magnusque propheta. [40] Zacharias inquit: Cum sim | senex, mulierque mea sterilis, quomodo prolem Creator faciam? Inquiunt angeli: Deo nihil est impossibile.
[41] Zachariae poenitenti, sibique difficile quid imponi postulanti, triduanam taciturnitatem nisi signis tantum cum hominibus, et di†uinam inuocationem, precisque studium sero maneque Deus iniunxit. [42] Angeli rursus Mariam alloquentes inquiunt: O Maria, omnibus uiris et mulieribus splendidior et mundior atque lotior, [43] soli Deo perseueranter studens, ipsum cum humilibus, genuaque Deo flectentibus adora. [44] Tibi, qui nequaquam intereras sortes proiicientibus, et curam agentibus quis Mariae custos efficeretur, haec arcana secretissima committo. [45] Angelis dicentibus, O Maria tibi summi nuncii gaudium cum uerbo Dei, cuius nomen est Christus Iesus filius Mariae, † qui est facies omnium gentium in hoc saeculoque futuro, [46] senes, et infantulos cunabulas seruantes conueniens, prudens, sapiens, uir optimus ab uniuersitatis creatore mittitur. [47] Respondet illa: O Deus, cum uirum non tetigi, filium quomodo concipiam? Inquiunt angeli: Deo nihil occurrit impossibile, omnia prout uult operanti: cuius mandatum omne suum placere perficit: [48-49] Ipseque filium tuum cum diuina uirtute uenientem, librum legiferum, omnisque magisterii peritiam, et testamentum ac euangelium, mandatumque filiis Israel edocebit. Ille namque formis uolatilium luteis a se compositis insufflans uolatile faciet: caecos et mutos curabit: morpheaticos atque leprosos emundabit: mortuos creatore cooperante uiuificabit: quidque commestui, quidue dispositioni deputatum sit, propalabit. Quae cuncta in Deum a credentibus miracula censentur. [50] Uetus testamentum confirmabit: quaedam tamen prius prohibita licitis annumerabit, seque cum diuina uirtute, potentiaque uenisse patefaciens inquiet, Timentes Deum me sequamini: [51] Deus enim mei uestrique Dominus est: Quem adorantes, recto procedetis tramite.
40
[52] Sciens Iesus eos in sua incredulitate obstinaces manere, inquit: Quis in Dei nomine me sequetur? Uiri quidem albis induti uestibus respondentes, [53] dixerunt: Nos in Dei nomine te sequentes, in Deum credimus, te teste, dixeruntque, O creator nos huic libro fidem adhibentes, legatumque tuum imitantes, fidelibus atque credulis adscribe. [54] Fraudulenti uero, eum decipere nitentes, ab ipso uelut a callidiore potius delusi sunt. [55] Quem creator taliter affatus est: Ego tuam ad me reducens animam, et exaltans, et ab incredulis te liberans, eos qui te secuti sunt, eisque tuo uerbi non crediderunt, usque ad diem publicae resurrectionis supponam. Et tunc ad me tuo reditu facto, controuersiam tuam atque litem discutiam, [56] et incredulos omni uindice tutoreque carentes summis cruciatibus hic saeculoque futuro profligam. [57] Fidelibus quidem et benefacientibus, merita sua cum gaudio perpetuo conferam, malos atque flagitiosos perhorrescens. [59] De uirtutibus atque iusticiis Iesu, quodammodo gerentis Adae similitudinem, ista tibi reuelare decreuimus. Adae quidem de terra plasmando Deus inquit, Fiat: et factus est. [60] Tu quidem dubitans et incredulus, ut qui nunc hoc asserit, nunc renuit, cum habueris firmum, sic nullatenus esse uelis. [61] Et siquis ratiocinationem huius rei et controuersiam post hanc scientiam tib desuper traditam inire uoluerit, dic, filiis uestris, et uiris, mulieribusque similiter aduocatis, eorum utique singulis mendacio consentientibus anathema iramque Dei iniungamus.
[62] Creatorem non nisi solum unum, incompraehensibilem, et sapientem ueracissimus perhibet | sermo, praeter quem non est alius. [63] Cuius si quis uerbum quidpiam mutans incredulus extiterit, Deum agnoscentem uiolentos et flagitiosos iudicem habebit. [64] Uos uiri leges scientes, huius sermonis sectatores, ut unus idemque sermo sit omnium nostri, constanter estote: ut nos non nisi deum unum participe carentem adoremus, nec uestri quis alius quasi uerbum dei constituat. Illis autem hoc facere renuentibus dic, quod nos in deum credimus. [65-66] Testes estote uiri legum: Cur uestrae ratiocinationis et sectae firmamentum ex Abraham illicitis? Cum testamentum, nec non et euanglium post ipsum traditum fuerit, affirmantes quod nescitis. [67] Ipse quidem nec Iudaeus, nec Christianus, sed uir dei fidelis, et non incredulus uixit, [68] eiusque sequaces uiri praeelecti. Hic quidem propheta, eiusque sequax, omnesque credentes in deum, ut uiri boni Dei sunt: [69] secundum uelle uero quorundam gentium legi subiacientium, erronei caecique uiuentes. Sed licet ipsi nesciant, animas suas solum error abducit. [70] Uiri legis, cur cur Dei praeceptis agnitis non creditis? [71] Cur scientes ueritatem tacetis?
[72] Pars gentium legis inquit, praeceptis traditis bonis uiris per diei portionem credite: completoque die, usquequo conuertantur, negate. [73] Et nemini nisi legem uestram sequenti credentes dicite, Omnes uias cuilibet a deo traditas, cum ille sit benignus atque sapiens, optimas existere: [74] qui sibi dilectis propicius atque misericors, munera pro uelle suo maxima facit. [75] Sunt quidam legi subditi, qui auri talentum sibi commendatum optime reddunt. Quidam uero solidum commissum abnegant, de postulante se minime curare dicentes, et de Deo scienter mentientes. [76] Sermonem firmum et constantem, deumque timentem, deus ipse diligit. [77] Fideiussionem et iusiurandum pro modico gerentes, nil boni saeculo futuro sumpturos, nec deus alloquetur, nec aspiciet die iudicii, nec illis qui poenam grauissimam subeant, quicquam prodesse poterit. [78] Quidam item homines uerba libris, quae licet opinio ferat, de ipso minime sunt, admiscentes, Deo scienter mendacium imponunt. [79] Non est cuiquam idoneum et opportunum, cui deus librum et sapientiam permiserit, atque prophetiam docentem homines, persuadere, ut Dei loco adoretur. Sed potissime persuadete, ut praesules et sacerdotes cum noticia sibi tum a libro, tum a legatis comparata diuinis obsequiis perseuerent, [80] non angelos, non prophetas deos existimando, cum prius uias rectas edocti sint. [81] Deus quidem a prophetis, quibus libros et sapientiam tradidit, prius pacto foederis sumpro legatum firmantem, quod nostris inest manibus, cui uult nos adhibere fidem, et auxiliari, misit. Et illis hoc pollicentibus inquit: Huius polliciti firmati testes, quibus et ego testis accedam, statui te.
[82] Omnis huiusmodi testimonium imitans, malis et flagitosis annumerabitur. [83] Cur alius, quam Dei legem, quem omnia coelestia atque terrestria, ad quem et ipsa redibunt, et pro uelle posseque uenerantur, tanto desideratis studio? [84] Dicite uos credentes in Deum, praeceptisque tibi, et Abrahae et Ismaeli, et Isaac atque Iacob duodecimque tribubus, similiter et Moysi et Christo prophetisque caeteris, quos discernere nimis est, desuper a deo fide nostra missa, fidem et testimonium adhibemus. [85] Quis aliud per fidem quam legem assequi studet? O[mn]is quidem incredulus saeculo futuro damnandis annumerabitur. [86] Uiam ueritatis agnitam linquentes, cum prius miracula uidentes ueritatis prophetae teste se extitissent, quonam modo sua doctrina deus instruetur: [87] Malis etenim ira dei ac cunctorum angelorum et hominum promerentibus, omnis humana diuinaque pietas, rectaeque uiae doctrina subtrahuntur: [88] eisque sic semper manentibus, malum expers | alleuiationis et decrementi, respectusque diuini superincumbet: [89] nisi qui postea poenitentes et bene agentes fuerint. Illis enim ueniam gaudiumque tribuet. [90] Eorum reconuersionem, qui prius credentes increduli facti suam augmentant nequitiam, deus minime colligit: [91] nec eorum cuiusuis sic in errore mortui redemptionem quicquid auri terrae capacitas sustineret, acciperet. Poenam igitur grauissimam absque uindice suffragioque patietur.
AZOARA UI
45
[92] Plenam dei gratiam dilectionemque nostri nullus assequetur, nisi prius de sibi dilectis distribuerit. [93] Ante testamentum positum atque firmatum, omni cibo, nisi quem Israel sibi posuit illicitum, uesci filiis Israel licuit. Allato testamento, an uerax sit hic sermo uideamus: [94] Et quisquis deo mendacium ulterius imposuerit, malis adscribatur. [95] Tu uero caeteris intima, deum ueraciter iniunxisse, quod Abrahae sectam imitentur: qui nec incredulus, nec idololatra, [96] primam orationis domum Mecham scilicet locum benedictum, [97] ubi ex ipsius Abrahae aedificio uirtutes sunt manifestae, primo fundauit. Quo quilibet ingressus, omnis timoris expersm quietus existit: Huncque locum ab omnibus honorari, et a quolibet sua facultate permittente peti, deo summe placet: Incredulos autem, minime curat. [98] Homines legum factores, cur dei praeceptis, qui testis est omnium suorum operum, non pareant: [99] uel quare quicquam in ipsum credentes de lege sua iniuste peruertant, cum ipse singula sua facta dinoscat, percontare. [100] Uiri boni, si illos legum factores imitari uelitis, uos prius bonos, malos efficient.
[101] Cum uirtutum Dei lectionem uestrum prophetam habeatis, ad deorum sectam cur conuertimini? Omnis Deum inuocans, rectam uiam exequitur. [102] Uiri boni, Deum, quantum ille meretur, pertimescite, lege bona perseuerantes, [103] omnesque Deo tutori nostro cohaerentes, eiusque misericordiam petentes, dilectionis foedus factum nunquam rumpite. Si qua uestris quibusdam hostilitas inciderit, omni demota discordia, se secundum Dei uelle consimiles et unanimes quasi fratres efficiant, Deum imitando, qui solus uos insidentes praecipitio, ignisque concauo, ne casum et pestem pateremini, diligenter extulit. [104] Suarum uirtutum atque miraculorum notitiam uobis Deus taliter pandit, ut sitis sibi gens fructuosa, et antecedens, res scitas atque licitas praecipiens, et illicita prohibens: [105] non eorum imitatrix, qui post uirtutes agnitas, schismate facto multa nociua perpessi, maxima grauissimaque pericula subibunt, [106] die qua facierum quaedam albescent, quaedam uero nigrescent. Nigrescent quidem, quae fide relicta, factae sunt incredulae, summum malum ob hoc gustaturae. [107] Horum autem albescent facies, qui lege bona perseuerantes, diuinam adepti sunt misericordiam. [108-109] Istis diuinis uirtutibus tibi ueraciter patefactis, scito Deum, cuius sunt uniuersa, et ad quem cuncta redeunt, suae gentis malum nequaquam uelle. [110] Uos quidem gentem meliorem esse constat, quae dei praeceptis prius per uirtutes agnitas parens, et illicita prohibens, Deum inuocat et adorat. Et si legum factores uobis consentientes uestram legem sequerentur, sibi commodiores et meliores existerent. Eorum tamen quidam credunt, quidam uero minime.
[111] Illi quidem uobis nequaquam, nisi uerbo solo, nocere poterunt. In litibus namque terga uertent, nec adiutorem inuenient, [112] cum pusillanimitate pressi, et ubique rei constituti ac affligendi, nisi propter foedus mutuum Dei nutu factum, iramque Dei promeriti, et ad inopiam ac paupertatem redacti | sunt. Omnia quidem haec illis incumbunt, et eo quod increduli et iniusti propheticidae omnibus uim inferentes pro posse suo simul et uelle, nil pro iustitia perfecere. [113-114] Uiri legum, de nocte surgentes, lectionique uacantes, qui credentes in Deum, ipsum tota nocte deprecantur, diemque iudicii timentes, licita peragunt, et ad omne bonum festini, et illicita prohibentes4, caeteris merito praeferuntur. [115] Deus omnium iudex, seque diligentes agnoscens, neminem quicquam bonae operationis suae perdere sinit. [116] Incredulis autem nec proles, neque substantia sua prodesse poterit, quin flamma interminabili torqueantur. [117] Horum quidem sumptus in hoc saeculo uento nociuo, flatu suo cultus hominum noxiorum confundenti, assimilantur, ipsique sibi malum inferunt, nequaquam deus. [118] Uiri boni, nemo uestri uerbis eorum credat, quoniam abhorritionem odiumque uestri, lingua sua propalant, maius autem intrinsecus abscondunt. Uos itaque tum dogmate nostro, tum proprio sensu praemuniti, [119] eos uobis diligentibus inimicari, perpendere potestis. Ipsi tamen uobis toti libro credentibus immixti, uestram legem penitus amplecti confitentur: semoti autem obstrepunt, et ex ira nimia saepius ungues rodunt. Dic illis, ut cum hac ira moriantur, Deum tamen omnium secreta cordium noscere sciant. [120] Quanquam illis uestri meriti gaudium adueniens dolorem, uester cruciatus gaudium pariat, eorum uelle nil nocumenti uobis inferet, si dem timentes induraueritis. Ipse namque nostros actus omnes circumuallabit.
[121] Die qua mane domum tuam egressus, ad loca litibus aptanda, uires Deo audiente atque sciente plurimum animasti, [122] duabus uestris cohortibus omnimodo fatigatis uos omnium bonorum auxiliatores, [123] qui uobis etiam pauca manu multorum uictoriam in Badar praebuimus, uim atque suffragium contulimus, [124] uestrisque bonis hominibus quodammodo desperatis, atque dicentibus uestram manum aduersus hostes minime sufficere posse, licet ipse Deus angelorum armatorum tria millia mitteret, dixisti: [125] Si Deum timentes induraueritis, dominus uobis auxiliabitur, huc cito missurus quinque millia angelorum, belligerantium similium. [126a] Hoc quidem miraculum non ob aliam causam Deus uobis edisserit, nisi ut uos saepe bono gaudioque firmet, [127] et partem incredulorum debilitet, suis faciebus plagas inferens, aut ad nihilum deducens. [126b] Eius enim solius sapientis et incompraehensibilis est omnis uirtus, atque uictoria. [128-129] Tua quidem manus nihil horum possidet: quippe cuius sunt uniuersa coelestia atque terrestria ipse pius, ueniaeque dator, aut ad se trahens illos ueniam faciet, aut illis malis malum inferet. [130] Omni timenti Deum summe cauendum, ne de foenore uiuat.
[131] Ignem incredulis praeparatum timentes, [132] Deo obsequium praestando, et ipsum legatumque suum sequendo, [133] ueniam atque paradisum timentibus Deum fabricatam, cuius capacitas coelo terraeque coaequatur, promerebitis. [134] In tempore famis et ubertatis, sua pro Deo distribuentes, iramque corde funditus prementes, et condonantes iniurias, [135] et pro peccatis poenitentes, nec ipsa scienter celantes, castos etiam, omnes tandem Deum inuocantes, et benefacientes, Deus illis ueniam faciens, [136] in paradiso quemque secundum merita sua ditans locabit. Illicita uero, animabusque suis nociua gerentes, igne feruebunt indeficienti. // [137] Mores et consuetudines antecessorum uestrorum pertranseundo perspicite, ut quis qualisue finis contradicentium esset, percipiatis. [138] Haec quidem timentibus Deum, eiusque sequacibus manifesta sunt castigamina. [139] Tu quidem omnem dolorem et tristitiam, ac despera|tionem expelle: quia tu tuique super caeteros sublimati estis, si in lege bona perseueraueritis. [140] Si uobis aduersitates incubuerint, similiter et caeteris incubuerint. Isti quidem sunt dies casus, atque fortunae. Deus malos abhorrens, in se credentes agnoscat, de cunctis testes accipiendo.
50
[141] Bonos homines deus mundat et purgat: incredulos autem, ut ferri purgamentum eiiciens, ad nihilum reducit. [142] Opinati estis uobis aditum paradisi patere, nisi prius adeo fortibus et magnanimis in bello perspectis? [143] Ante litis ingressum, uos morti paratos firmabitis: Nunc eam uidendo, quid agetis? [144] Machumeto non nisi legato Dei, quem et caeteri praecesserunt prophetae, natura caedeue perempto, uestram legem defendentes, suum terminare negotium studeatis. Sic enim uobis deo grates referentibus, suffragium atque munimen tribuet diuina manus. [145] Nullus igitur mortem subire poterit, nisi deo uolente, tempore scilicet statuto. Deus omnium uota dinoscens, omniumque diues, mundana quaerentibus temporale, petentibusque coelestia summum bonum tribuit. [146] Constat item, multorum prophetarum uiros summates, pluresque bonos interfectos esse: nec inde detrimentum seu timor oppressit. Deo pugnantes, qui fortes et induratos diligit, atque sustentat, [147-148] et hanc suam orationem benigne suscipit: hic saeculoque futuro illis misericors atque propicius, ueniae dator, cum cunctis benegerentibus benefaciat. O deus, culpas nostras ablue, peccata dimitte, pedes firma, et uim atque uirtutem nobis contra malos et incredulos tribue. [149] Incredulos nullatenus quis sequatur, ne deuium et erroneum, illum uertendo, faciant, sicque damnandis adscribant. [150] Deus autem omnium optimus iudex, semper est sequendus.
[151] Cordibus incredulorum ob incredulitatem et obstinantiam in uia praua turbationem immittam, ignisque perpetui feruori tradam. [152] Priusque uestris cordibus dissensio titubatioque fatigans inhaesissent, uobis digredientibus a caeteris, ut uester successus claresceret, me prius tamen uobis dilecta patefaciente, Deus uobiscum pro suo uelle foedus firmauit, uobis omnia peccata uestra, sola gratia misericordiaque condonans. [153] Uobis tamen postea lite relicta, per rupes atque conuexa fugientibus, nec prophetam uos retrouocantem, ut qui fortiter agendo saeculi futuri gaudium assequeremini, exaudientibus, curam atque dolorem Deus immisit. De praedae quidem amissione, uestrique detrimento, deo daturo ueniam, consolemini, nihil timentes, [154] cum post dolorem habitum uobis quietum somnum5 deus induxit. Quo uobis refocillatis, uestri quidam animarum suarum commodo studuerunt: quidam de Deo rem iniustam atque nefandam cogitauerunt, intrinsecus retentam maliciam nequaquam propalantes: cum in solius Dei manu cuncta, in nostra uero nulla sint posita. Unde illis dicentibus, se nequaquam interfici, si manus sua disponeret, manifesta eos licet in propriis domibus atque lectis quiescerent, hostium manu superueniente perimendos. Deusque cognitor omnium uestrorum, arcana cordium cognoscit. [155] Sciendum quidem, diabolum omnibus die belli retrocedentibus, regressum propter actus antecedentes machinatum esse. Horum tamen omnium ueniam deus, omnibus benefacientibus propicius, permittet. [156] Uiri boni, nullatenus incredulis consentiatis, qui suis amicis praedatum pugnatumue proficientibus dissuadent, dicendo: Uestris domibus immorando, naturae caedisque mortem euitare possetis. Horum tamen corda dolor et desperatio penitus occupant: Deusque singulos uestros actus discernens, hos uiuificat, illos uero uelle suo mortificat: [157] omnibus in itinere suo mortuis | ueniam, quae cunctis uestris possessionibus praeualet, largiens, [158] et ad iudicium mitissimum reuocans. [159] Si tu grauis f[r]igidique cordis existeres, nequaquam discederent. Sed tua tibi tuisque mollicies obfuit. Unde nunc illis condonans, illis a Deo ueniam perpetra: eosque deinceps consulens, de omnibus tuis negotiis delibera, et in omnium rerum exordio te Deo tutori commenda. [160] Quo uobis auxiliante, quis uos uincere quibit? Eo uero nocente, quis subueniet? Cui singuli sapientes se commendant.
[161.163] Dedecus et illicitum prophetae censentur, ut cum praedatum uenerit, quid praedae negetur. Haec namque faciens, die qua quisque a Deo nemini nocente sua merita suspiciet, secundum graduum coram Deo distinctionem, cum negato coram ueniet. [164] Deus quidem e uobis prophetam docentem prius erroneos uias rectas, et legem, et castigantem animas, atque mundificantem excitans, bonis hominibus multum beneficium contulit: [165] uobis semel mala, secundoque duplicata passis, et mirantibus hoc unde contingeret, uosmetipsos causam illius esse patefeci: quia Deus est omnipotens, [166] qui die coniunctionis exercituum mala uobis accidere permisit, ut fortes et bonos ab hominibus praui cordis et inconstantis discerneret, [167] qui scilicet pugnare, hostesue reiicere in Dei nomine rogati dixerunt: Si pugnare sciremus, uos sequeremur. Sed illi potius incredulis quam bonis consentientes, aliud quam corde retentum, uoce proferunt, morantes domo, [168] sibique dilectis dicentes: Si modo uerbo parerent, nullatenus interficerentur. Si ueraces sunt, se morti subtrahant. [169-170] In uiis Dei morientes, nequaquam mortui dicendi sunt. Illi namque de bono Dei dilectioneque gaudentes, apud deum uiuunt, expectantes post se relictos, nilque timentes.
AZOARA UII
[172] Istis, sicut et cunctis obedientibus Deo, prophetaeque suo, beneque facientibus, bonam de Deo spem habentibus, deus iudex, nulli quicquam auferens, maximam mercedem tribuet, post laborum sustentamentum. [173] Illos quos sermo uentilat aduersos uos, congregati, timete, uos praemuniendo, Deoque commendando, fidem suam augendo, dicentes: Deus suum uelle faciet cum prosperitate, commodoque. [174] Illaesi reuersi, Dei summe diligendi, et honorificentissimi, dilectionem adepti sunt. [175] Illos quibus diabolus timorem immittit, nemo uir bonus timeat, sed me tantum. [176] Increduli rursum, et ad malum ueloces ac proni, penitus negligendi, uelut sibi, non Deo nociui, malumque grauissimum saeculo futuro passuri ubi nequaquam Dei participes erunt. [178] Hic autem omnis uitae status iocundus et prosper illis a Deo permittitur, non ut suis animabus fructificent, sed ut peccata sua multiplicent. [179] Ad uestrae legis item confirmationem, et bonorum in ea perseuerantium, ferruginem prius atque fecem abiicere Deus uoluit: qui nos ad incognitum et absens sublimare uolens, legatum pro uelle suo uobis doctorem misit. In deum itaque credite, suoque legato parete, mercedemque maximam et gaudium accipietis. [180] Dissimulatores et auari, non efficaciter intelligunt, bona sua sibi saepius malum grauissimum generare, Deo totius haereditatis coeli terraeque domino facta sua sciente, illis mercedem aequalem suis meritis allaturo.
55
[181-182] Eorum sermone scripto, qui deum pauperem, seque diuites asserentes, propheticidae facti sunt iniuste, eos sic alloquemur: Damnati, reique, poenam, ignisque feruorem, uobis propter actus uestros antecedentes paratum gustate, me nemini malum uel iniuriam agente. [183] Dicentibus deum sibi mandasse, ne cuiquam legato|rum, nisi prius igne diuino adueniente, et holocaustum consumente uiso crederent, dic: Ante te legatos cum multis uirtutibus, et hac ab illis quaesita uenisse, et ab illis nequaquam ueridicis interfectos esse. [184] Non mirandum itaque, si uobis non paruerint, cum praedecessoribus uestris uenientibus cum uirutibus, et psalterio, libroque splendissimo contradixerunt. [185] Omnis homo mortem gustabit, nec alias quam saeculo futuro mercedem habebit. Illeque solus felix, quem Deus ab igne liberans, paradiso locabit. Illa namque firma: haec uero uita, omniaque mundana, fortuita sunt. [186] Uestrorum corporum detrimentum, damnumque pecuniarum incurretis, et a uiris legum contumelias atque conuicia saepius audietis. Sed si patientes, et fortes, Deumque timentes perseueraueritis, aeterni gaudii praemium possidebitis. [187] Inter Deum uirosque legum pacto foedereque firmato, scilicet quod ipsi doctrinam a Deo susceptam nec gentibus negarent, nec inuite dissimulando darent, omne pollicitum post terga proiicientes, ad nihilum redigentur. [188] Suorum factorum ostentatores, et ex operibus alienis, reue non facta laudis affectatores, malum diutinum atque graue subibunt. [189] Coeli terraeque machina, et noctis atque diei uicissitudo, quarum opifex solus omnium est rex, et omnipotens, manifestae sunt sapientibus uirtutes.
[191-194] Omni modo Deum inuocantes, et coeli terraeque compositionem mirando, sciendoque Deum hoc pro nihilo non fecisse, dicentes: Tu domine misericors, nobis tuum praeconem exaudientibus, ut legem rectam sequeremur, nostra condona peccamina, nosque defunctos bonis adiunge, a te nobis per prophetas atque legatum pollicitum complens, nec die iudicii nos contemnens, ab ignis feruore, quo malos sinie remedio grauiter affliges, libera: quia tu termino proposito, ueraciter omnium causarum iudex existes: [195] Isti inquam sic dicentes, huiusmodi responsum audiunt: Neminem, seu uir sit, seu mulier, hic uel ille, quicquam suorum operum amittere sinam. In litibus praedictis, mortem seu damnum amore mei passos, et a domibus suis eiectos, suorum data peccaminum uenia, secundum gratiae meae, suique meriti modum, cum mea retributio sit maxima, paradiso locabo. [196] Summopere cauendum, ne uobis in terra, cum illa sit angustissima, participes, uel uestrorum negotiorum executores efficiantur: [197] cum ipsi ad sedem malam atque gehennam proficiscuntur. [198] Uelut e contrario, Deum timentes ad paradisum, ubi est quies et aquarum fluxus: qua melius etiam apud Deum ad opus bonorum existit. [199] Homines legum, deum adorantes, et in ipsum credentes, suisque mandatis super te et super caeteros, Dei uirtutes nequaquam pro modico ducentes, positis, fidem adhibentes, misericordiam atque praemium a Deo, omnium operum promptissimo computista, suscipient. [200] Uiri boni, Deum timentes, ut praecedatis, omnibus resistendo uitiis, bonum assidue peragite.
AZOARA UIII
[1] Deum, primi uiri plasmatorem, unde sua consequenter mulier, et ex illis deinceps totum humanum genus, sicque uos Deo operante facti estis, timentes adorate: nec foeminis uestris consanguineis beneficia dilectionemue subtrahatis, cum Deus et angeli custodes existant. [2] Orphanis pecuniam suam, nil inde, sed de uestro comedentes, persoluite, nequaquam boni uicem malo supplentes. [3] Sed si uos illis orphanis non aequilibre rectum facere putaueritis, alias quotcunque placuerit, duas scilicet, aut tres, uel | quatuor uxores ducite, nisi timueritis eas nullatenus pacificare posse. Tunc enim uel unam, uel quod sua manus castigare quiuerit, [4] quibus rem determinatam donet, ducat. Res autem suas illis permittentibus, uestra uoluntate postulante, licite comedere potestis. [5-6] Nesciis et temerariis ante dies discretionis suae solum uictui uestituique necessaria tribuite: Adultis uero, saepiusque probatis, et moderatis, ac prouidis inuentis, integre reddatis, nil inde comedentes, si diuites fueritis: si pauperes autem, parum: hocque determinate. In redditiome pecuniae testes adhibete. Deus autem totius computi cognitor est. [7-8] Rerum a patribus seu parentibus relictarum filii, ac filiae, caeaterique portionem rectam parum scilicet, an multum accipiant. Horaque diuisionis propinqui, et orphani, ac pauperes, et miseri, aliquam saltem portiunculam cum miti dulcique sermone suscipiant. [9] Linquentes infantes paruulos, si timuerint Deum, pertimescant, et inde bene loquantur. [10] Pecuniam orphanorum comedentes, uentrem ignis solus cibabit: ipseque semper flamma torquebitur in ipsa.
[11] Deo iubente, quantum duae filiae unus habet filius. Et si plures quam duae fuerint, ille duas tertias: si una sola, mediam: omnesque parentes sextam obtineant, si filius affuerit. Sin autem, parentes sint haereditarii, mater tertiam, nisi fratres habuerit. Tunc enim habebit mater sextam, post persolutionem debitorum et eleemosynarum patris. Uos nescitis, quis in Dei mandatis uobis erit magis commodus, cognatus scilicet, an filius. [12] Si mulier moriens infantem uobis non reliquerit, suae pecuniae medietatem habeatis: quartam autem, ipsa prolem linquente. Pecuniae uero mariti mortui filo carentis, quartam mulier habeat: octauam autem, si proles assit, post debitorum et diuisionum persolutionem. Cumque non filius, sed alius haeres accesserit, uir seu foemina germanum uel germanam habens, eorum quilibet partem sextam habebit. Et si plures fratres sororesue fuerint, post debitum eleemosynasque suas peractas sextam inter se partiantur. [13] Omnis horum praeceptorum obseruator, paradisum, quod est maximum: [14] inobediens omnis et praeuaricator ignem atque gehennam, mala contemptumque passurus, possidebit. [15] Mulier adulterio quatuor foeminis testibus conuicta, in domo usque dum illi uiam Deus aperiat, uel ipsa moriatur, sit detenta: et accedentibus ad illam malum ingeratur, nisi malo relicto benefecerint. Tunc enim Deus pius ueniam dabit. [17] Nescienter autem fornicantes, citoque digredientes non sic affligendos, Deus leuiter exaudit. [18] Male quidem operantes, nec ante mortem, sed in ipso mortis articulo digredi uolentes, et similiter incredulos morientes, Deus abhorrens poenis affliget. [19] Uiri boni, uim mulieribus inferre, easue decipere, uel eas sibi blandiciis subripere, ut ab ea prius sibi data, nisi rea fuerit, extorqueantur, minime licet: sed illis benefaciendo procedere. [20] Cumque contigerit uos illas non diligere, quanquam forsan adeo multum proficuum allaturo dilectae fuerint, unam pro alia mutare licet. Sed licet mutandae, unum quintare, seu quantumlibet daretur , nihil inde resumere licet. Sin autem, iniustum atque peccatum facietis.
60
[21] Quonam modo qualiue mente cum inter uos coitus inter nos firmati foederis pactum fuerit, quicquam resumere quiueritis? [22] Cauendum quidem maxime, ne ductas a parentibus secundum morem temporis gentilium ducatis, cum dornicatio mala uia sit et immunda. [23] Et ut generaliter uestrum procedat eloquium, omnes hae mulieres uobis interdictae sunt et illicitae, uestrae scilicet | matres et filiae, sorores et amicae, neptes atque materterae, nutrices atque germanae collacteae, matres etiam et filiae muierum uestrarum, si a uobis tactae fuerint: sin autem, licitae sunt. Nurus etiam, duaeque germanae, quae tamen alii temporibus quasi licitae sumptae sunt. Deus quidem pius et misericors ueniam efficiet.
AZOARA IX
Liber hic uobis coelitus missus, licitum atque tenendum hoc uobis statuit, ut pecuniis uestris castas mulieres undecunque quaesitas, quae maliciis semotis nec meretrices neque fornicatrices existant, ducatis: illis pecuniam scitam et determinatam praebendo. Ilis itaque uestris taliter factis, quod deinceps placuerit, ruboris atque timoris expertes agite. Et Deus quidem sublimis est atque sapiens. [25] Impotens quidem ob diuitiatum tenuitatem huiusmodi bonas atque generosas ducere, secundum manus suae potentiam, mancipia bona et ad legem conuersa ducat: estque Deus legis sapiens. Nubant quidem ea suis scientibus, munera danda cum determinatione sumentia, ut bonae fiant mulieres, non fornicatrices, nec amasios habentes. Illis autem deinceps fornicantibus, medietas malorum atque cruciatuum generosis fornicantibus inferendorum ingeratur. Indurare tamen atque perpeti melius est, Deo uolente, qui maiores antecessorum afferens ueniam largitur: cum ille sit sublimis et sapiens, ueniaeque dator, [28.27] leuia praecipiens et possibilia, cum hominem fragilem atque debilem effecerit. Sequentes uero suos luxus et desideria, nos omnes imitatores sui esse uellent. [29] Uiri boni, pecunias uestras propter mendacia, ubi pactum mercaturae firmatur, inter uos acciderit, non comedite, nec animas uestras interficite. [30] Hoc namque sponte malitiose faciens, in ignem proiicietur: quod Deo leue est.
[31] Omnem se diuertentem a rebus illicitis et pessimis, indeque declinantem, in loco gaudii pleno, summoque bono deus ipse collocabit: [32] nec uos dei munera caeteris, non uobis, parata adipisci studeatis. Quisque namque uir seu mulier operum suorum mercedem a deo, qui solus est omnia sciens, obtinebit, singulis suis officiis patefactis. [33] Patribus atque cognatis portionem suam de rebus a se relictis praebete: quia Deus est omnium testis. [34] Cum uiros mulieribus praeesse deo placuit, ut ipsi corrigant eas, cum quibus suam expenderint pecuniam, ipsaeque deum inuocent, et maritis pareant, et eorum secreta sibi commisa celent, ius aequum postulat. Quae si forte praecepta non obseruauerint, a uobis correctae et castigatae, in domibus lectisue detentae uerberentur, usquequo uestris nutibus atque praeceptis pareant. Tunc autem nequaquam: quia Deus est excelsus et immensus. [35] Seditione quidem uobis superueniente, seu suspecta: si pacem uoluerint, utriusque partis uiri reconciliatum eos accedant, Deo qui est incompraehensibils et excelsus directionem atque connexum facturo. [36] Deum timentes, nullum ei participem aestimetis. Uestrisque parentibus, et propinquis, et orphanis, ac pauperibus, atque uicinis, et coitinerantibus, ac peregrinis, subditisque uobis benefacite: totius ostentationis, quam deus abhorret, expertes. [37] Auaris negantibus bona sibi a deo commissa, et persuadentibus caeteris, ut idem faciant, malum et dedecus inferemus. [38] Suam quoque pecuniam, ut homines uideant, expendentes, nec deo alterius saeculi iudici credentes, diabolis consociabuntur. [39] Quare uel hos in deum alterius diei iudicem credere, uel illos bona sibi desuper data distribuere grauat? Omnium tamen deus conscius est, [40] qui nullum librum, licet etiam sit formicae portiuncula minus, quin computando remuneret, praetermittit, meritumque magnum et completum beneficium multipliciter reddet, ex se etiam | multa daturus.
[41-42] Die qua nos cunctarum gentium testimonium afferentes, horum uobiscum testes accesserimus, omnes Deum non inuocantes, prophetisque minime credentes, secretam planam effici, nec unquam de creatore quid negasse, summis uotis affectarent. [43] Oratum euntes, nequaquam ebrii, sed penitus sobrii sint, ut quid acturi dicturiue sint, sane cognoscant. Post coitum item, et egestionem, antequam orent, abluantur: nisi uel aegroti, uel in itinere fuerint, ubi repertus aquae sit impossibilis. Tunc enim terrae mundae puluere, quasi aqua tergendo emundari licet. Deus namque pius ueniam dabit. [44] Partis uero libri datores, errorem sequentes, uos similiter erroneos persuadent. [45] Deus autem omnium custos et uindex, uestros hostes agnoscet. [46] Iudaeis uerba legalia distorquentibus, et in lege plurima mala proferentibus, et se quidem audisse, et non credidisse fatentibus, commodius atque melius esset nobis credidisse et paruisse. Sed horum paucissimi fidem assequentur, cum Deus ipse gratiam suam atque pietatem ab illis penitus retrahit. [47] Homines tamen legis, hic nostrum munus coelitus missum uestram legem confirmans, antequam uestras facies retrorsum agam, et sicut caeteros die sabbati confudi, destruam, credite. [48] Deum adorantes, qui summe criminalia peccata uidet, caeteris maiora nequaquam, sed minora, cui uult, condonat. [49] Nonne uidetis, qualiter ipsi glorificantes suas animas exaltando, deo mendacium, quod est peccatum maximum, imponunt? Deus tamen quos uult, exaltat, nulli faciens iniuriam, nec auferens pondus nuclei ossis.
65
[51] Partis item libri datores magos, et idola credentes, dicentesque se uiam rectiorem atque meliorem exequi, [52] Deus a se repellens confundit, absque spe tutoris et uindicis. [53] Sed rursus diuitiarum regnique partem, unde nihil praebent, habere dicentes, [54-55] hominibus de diuino munere sibi collato multum inuident. A me quidem genti libro et sapientia regnoque et maximo tributis, cum eorum quidem quidam crediderint, quidam minime, incredulos, [56] nostrisque uirtutibus contradicentes in ignem proiiciemus, eorum cutem consumptam semper renouantes, ut ignem sine termino gustent: [57] credentes autem, et bene gerentes, in paradiso sub umbra refrigerii collocabimus. [58] Hoc uobis a Deo praeceptum summe considerandum, ut depositum remunerationemque suae genti reddatis, iudiciumque facturi recte iudicetis. Hinc enim Deus omnia uidens et audiens, uos bene castigat. [59] Deo, suoque legato, uobisque praesidenti, parete. Cumque uerbum ambiguum ignoratumue uobis inciderit, ad deum atque prophetam, in Deum, saeculoque futuro credentes, uos conuertite: et haec uobis melior expositio fiet. [60] Nonne uidistis dicentes, credere se praeceptis super uos et antecessores uestros desuper missis, qualiter Atheut iudicium postulant, in quem neminem credere seu parere mandauimus? Sed illos quam longius aberrare diabolus suggerit, [61] quod ad Dei prophetaeque mandata conuerti roganti, quam effrenes atque proterui uiae suae malae semper innituntur.
[62] Quid facient, cum flagitium et mortem secundum suarum manuum opus antecendens inuenient? Malis tamen peractis redeuntes, coram Deo se nil nisi bonum et directionem ulterius uelle pollicentur, [63] Deo tamen eorum corda agnoscente. Tu quidem ab illis discede post castigamen et dictum mentibus suis intimato. [64] Nullum legatum, nisi quem, cuiusque mandata sequerentur, misimus. Et si illi tecum deum ueniam culpis neglectis postularent, eum pium ueniaeque datorem inuenirent. [65] Illi uero diuino praecepto mi|nime parebunt, usquequo te iudicem suaeque controuersiae discussorem constituam, et illi suis animabus nequaquam odium uel iram, sed ueritatem firmissimam gestent, et ad inuicem se salutent. [66] Si mortem uel exitium iniungeremus, perpauci concederent. Nostrorum tamen praeceptorum effectus plus commodi bonique ferret, [67] cum eis mercedem maximam tribueremus, [68] rectamque uiam doceremus. [69] Omnis quidem Deum legatumque suum sequens, prophetis, suisque credulis, Deique nomine peremptis, quibus Deus misericordiam contulit, associabitur, Deo dante: [70] ex cuius uelle et misericordia, cunctorum abundantia bonorum procedit. [71] Uiri boni, summe cauete uobis in loco timoris atque periculi, uos inde remouendo, aut bene curando. [72] Quidam uestri recedentes, si manentibus illic mala contigerint, inquiunt, Deum sibi ob suam absentiam minime fuisse: [73] Si bona uero, se non affuisse dolent, tanquam aliquid magnum per praesentiam adeptos. [74] Istud pro saeculo futuro uidentes, propter Dei uiam rectam lites efficiant. Omnem enim sic pugnantem, seu uictorem, seu peremptum, maximo donabo gaudio. [75] Propter uiros debiles, et mulieres ac infantes deprecantes, ut eos a uilla propter malos homines educat, sibique tutorem ac uindicem praebeat, pugnam quare non committitis? [76] In nomine Dei uiri boni pugnent: Increduli prauique pro Amotheut, daemones adiutores, expugnate: quia gens sua debilis existit. [77] Nonne uidistis quosdam inito sibi proelio6 homines, ut Deum, plusue timere: caeteris persuadere, ut manus subleuarent, et orationes ac eleemosynas facerent, ipsique deo dicere: Quare nunc, non ante uel postea termino litis statuto, nos litibus adscribitis? Huiusmodi uiris manifesta, quod omnis huius mundi pecunia possessa pauca est timentibus Deum: alius uero maxima ubi nemo molestiam uel iniuriam sentiet, [78] nec locorum quisquam licet turres cemento fabricatae, mortem remouere potest. Hi quidem commodum sibique placitum adepti inquiunt, haec Dei sunt: mala quidem tibi penitus adscribunt. Tu uero dic eis, omnia Dei esse. Quid de hac gente sentiendum, quae nullius scientiae capax esse potest? [79] Quicquid boni quis fecerit, Dei est: quicquid mali, suae animae, Deo teste. [80] Sequens legatum, Deum imitatur. Discedente quidem nulli custodem uigilem superponas: [81] Praesentes, se tui praecepta sequi testantur: absentes noctu transmittant, Deo tamen suorum secreta cordium dinoscente. Ab illis igitur tu diuertens, te Deo commenda, qui est imperatorum optimus.
[82] Alchoran fidem quare non adhibent? Qui nisi uir dei esset, contrarietates multas obtineret. [83] Mandato securitatis seu timoris illis adueniente, parum inde tractant. Sed si legatum homines sapientesque sequerentur, suis retenta cordibus patescerent. Nunc autem nisi diuina pietate et abundantia suffulti, diabolum omnes, pauces admodum exceptis, sequerentur. [84] Tu uero Dei nomine pugnam committe, nullius nisi tuae solius animae custos: bonisque similiter litis effectum persuade. Deus namque caeterorum maliciam, cum sit eis fortior et efficacior, repellit, eisque plurima mala retribuet. [85] Postulans ab aliis beneficia ad opus inopum, beneficii partem habebit. Ad opus quidem aliorum mala quaerenti, peccatum duplicabitur. Deus autem est creator omnium, et custos. [86] Cuilibet te salutanti, salutationem aequalem redde, uel saltem bona uerba congerendo multiplica: et Deus omnia noscit. |
AZOARA X
[87] Non est Deus, nisi unus, omnes congregaturus die resurrectionis: ubi nullus est locus mendacii: Cuius uerbo quid est uerius? [88] Uiri boni, quid cum illis incredulis, quasi duabus cohortibus, quorum capita deus ob errorem suum subuertit, communicatis? An ad uiam rectam subleuare, Deo nolente eos nisi uia mala procedere, quaeritis? [89-90] Ipsi quidem uellent nos sibi in errore et incredulitate coaequari. Uos itaque neminem eorum uobis negociatorem, seu socium, uel amicum, nisi prius recta Dei uia pugnatum seu praedatum iuerint, associate. Sin autem, eos ubicumque repertor, si sit possibile, capite, et interficite. Eorum autem nullum uobis sumatis adiutorem, nisi cum quo foedus firmaueritis, aut cuius cor dum est ut se conuertat, ne uos, gentemque suam expugnet, deo quidem si placeret, eos ad uos expugnandum excitando subleuaret. Quod illis non agentibus, sed uobis sponte sua se subiicientibus, nullam eis molestiam inferatis. [91] A uobis sibi suisque securitatem petentes, et deinceps contra uos pugnam ineuntes, nisi uero uestramque pacem acclamauerint, manusque suas retraxerint, eos inquam ubicunque repertos, capite et interficite, quibus eminentem instigatorem et imperatorem deus imposuit.
70
[92] Nemo bonus bonum scienter interficiat: Ignoranter quidem perimens, alium bonum propter hoc redimat, et insuper parentelae reddat homicidium, nisi illa condonare uolente. Huius effectus impotens deo se poenitentem, et ulterius ab huiusmodi recessantem reddens, duobus mensibus continuis ieiunet. [93] Spontaneus boni uiri peremptor, ignem gehennae pepetuum iramque dei poenam ei summam inferentis et abhorrenti patietur. [94] Uiri boni, praedatum euntes nullatenus acclamantibus eos, surdas aures adhibeant, dicentes eos nequaquam credendos, ut suam extorqueant pecuniam: cum Deus summas diuitias innumeraque bona possideat: qui, sicut prius caeteris incredulis, ita uobis uiam rectam tribuit, omnia sciens. [95] Domo manentes, nullo morbo grauati, euntibus praedatum atque certatum in nomine Dei, cum pecunia sua uitaque, nullatenus meritis coaequentur. Hos namque sic euntes, illis perendinantibus, Deus omnibus bona mandans, per gradum excelsum superponet, uelut maioris meriti, puriorisque ueniae uiros. [97] Ab angelis malis interfecti, detrimentumque suis animabus operati, quaesiti quinam 7essent, se debiles in terra fuisse testati sunt. Quibus et hoc responsum est: Nonne terra Dei spaciola satis et immensa, qua profectum iretis, existit? Isti quidem gehennam, uiamque malam incurrent, [98] nisi uiri debilissimi, et mulieres ac infantes ingeniorum et itineris inscii fuerint: [99] quibus forsan Deus ueniae largitor, ueniam praestabit. [100] Terrarum propter Deum expugnatores, et e domibus suis propter deum atque prophetam quaesitum exeuntes, in terris abundantiam adipiscentur, ibique morientes Dei misericordiam integre consequentur. [101] Quando praedatum pugnatumue profecti estis, orationem aliquam uel omnes praetermittere non timeatis: si timueritis, malum uobis ab hostibus futurum, cum illi uobis summe inimicentur.
[102] Cum tu in exercitu ad orationem surrexeris, et tecum plures, quidam tecum orent, quidam arma teneant: qui deinceps uice mutata, fundant orationes, uobis arma tenentibus. Secundum eorum namque uelle, uobis illi superuenientes, et uos interficerent, et substantiam uestram tollerent. Uos item, uel infernos, uel loco pluuioso, uel lutoso manentes, arma uestra ponere, uosque bene custodire, non sit uobis taediosum, seu difficile. Eis namque deus malum contemptibile dedit. [103] Oratione terminata surgentes, seu iacentes, Deum nomi|nate. In loco uero timoris experte, orationes uobis bonis impositas per suas horas dicite, [104] nec propter eos timidi, pusillanimesque sitis. Quia si uobis dolores incubuerint, et illis: similiter uos insuper, quod illi nequaquam, a Deo speratis, qui est incompraehensibilis et sapiens. [105] Librum ueracissimum super te coelitus misi, ut secundum dogma nostrum inter homines iudices, nec cum malis causam ineas. [106] Sicque tibi tuisque Deus pietatis ueniaeque dator, reatus condonabit. [107-108] Pro illis item hominibus, qui animae suae detrimentum operantur, minime Deo, et sui cordis arcana displicita ipsi Deo, qui omnes actus suos circuit, celantibus, ratiocinari desiste. [109] Licet enim in hoc saeculo pro eis disseras, quis in alio contra Deum causam tractabit? Uel quis auditor erit? [110] Omnis fornicator, et animae suae detrimentorum operator, si Deum precando poenitentiam egerit, ipsum pium ueniaeque datorem inueniet. [111] Peccata perpetrans, nulli nisi animae suae nociuus existit, cum Deus omnia sciat.
[112] Quisquis culpam peccatumue perpetrans alii imputauerit, sibi nociuus existit. [113] Unde in iudicio errans, suae tantum animae nociuus, tibi minimeiudicium a te iudicatum falsum praedicaret, nisi pietas amorque Dei subuenisset. Deus namque tibi magnus et abundans, te nescita docens, hunc librum atque sapientiam super te descendere desuper fecit. [114] In eorum autem uerbis nulla perpenditur utilitas, nisi tantum illius, qui de substantia sua rem scitam eleemosynaue distribuit, et concordiam inter homines firmauerit. Huic namque tali ueniam mercedemque maximam tribuemus. [115] Omnem autem post res scitas, uiamque bonam agnitam prophetae contradicentem, ei uiam desideratam permittendo, gehenna malaque uia torquebimus. [116] Deus enim nequaquam criminalia, sed illis minora, quibus uult condonat: cum criminale gerens, in longissimum errorem abiiciet. [117] Inuocantibus nil nisi foeminas, ferocemque diabolum, deus amorem suum retrahit. [118] Cui diabolus inquit, de gente tua partem agnitam ego sumens, [119] eam abuiam, et instigando ac suggerendo malo pronam efficiens, ut aures et membra tum bestiarum tum hominum secet iniungam. Omnis autem loco Dei diabolo seruiens, iacturam manifestam incurrit. [120] Quilicet illis hoc et alia facere polliceatur, nulla penitus pollicita persoluit: [121] Ipsique gehennam ob hoc ingressuri, non inuenient exitum.
[122] Omnes benefacientes in paradiso aquis subtus fluentibus amoena perseueranter collocabo. Hoc Dei uerbo quid est uerius? [123] Secundum uelle uero tuum, et plurium hominum legum, nemini male gerenti uicissitudo remunerans reddetur: Sed ex Dei parte nec suffragium nec uindictam Deo praesente reperiet. [124] Omnis autem benefaciens, legemque rectam tenens uir, seu foemina, paradisum, ubi nullus, quantum est granum sinapis, iniuste perdit, ingredietur. [125-126] Ubi reperiri potest lex melior quam hominis humilis, deo penitus deuoti, sequentis legem Abrahae, quem electum sibi deus omnia complectens, omnia possidens, dilexit? [127] Quaestione facta de mulieribus orphanis, quibus determinata scripto minime soluuntur, et quas in uxores ducere postulatis, liber hic inde gerenda tradit. Infantulis, et caeteris orphanis rectum examen facite: Deus enim omnes actus annumerat. [128] Si mulier sui mariti discessum derelictionemque timuit, ei pacem quaerere, cum pax melior sit, non sit difficile. Similiter et caeterae mulieres auarae, super alias zelotypae, pacem confirment, atque corroborent. Omnis timens et benefaciens, Deo sigula sciente, mercedem accipiet. [129] Inter uestras mulieres pacem et aequalitatem retinere cum sit | impossibile, earum contrarietates prout minus poteritis patiamini. Uobis enim pacem firmantibus, deus pius dabit ueniam. [130] Illis quidem diuisis, cuique portionem amplitudinis suae [131] deus immensus et sapiens, cunctaque possidens, praebebit. Hominibus quidem legum, tuis antecessoribus, tibique, timere deum iniunximus. Sin autem, Dei cuncta sicentis atque uidentis sunt uniuersa: [133] cui si placuerit, omnia mundana et transitoria destruens, cum aliis ueniet super hoc summe potens, [134] apud quem est, quicquid de hoc, saeculoue futuro quislibet expetit. [135] Uiri boni, directores uel dilectores hominum, et aequilibres coram Deo testes, licet de uobismetipsis sit, uel de parentibus, seu propinquis, diuitibus uel pauperibus, cum deus omnium sit iudex, estote, nec uiam falsam et erroneam sequi uelitis. Rem etenim inuoluentes, aut de recto discedentes, deus agnoscet. [136] Uiri boni, in deum credentes, suo legato libroque super eum misso, et libro quoque prius posito, et angelis acalius diei aduentui credite. Sin autem, longus error uos abducit. [137] Prius in deum credentes, postea factos incredulos, exhinc legales, postremoque malos, si in illa perseuerent incredulitate, ipse deus penitus abhorrens, nec ueniam dabit, nec rectam uiam patefaciet. [138] Quibus tu manifesta, quod ignem grauissimum introibunt. [139] Loco bonorum, incredulorum, amicitiam et societatem propter honoris adeptionem, cum Dei sint honores uniuersi, nemo sortiatur. [140] Liber enim super uos coelitus missus, quot cum renuentibus mandata Dei non sedeatis, nisi prius ipsis mutantibus uerbum, instruit atque castigat. Sin autem, illis couniti et consimiles eritis. Quia deus raptores, iniustos, et incredulos in gehennam congregabit. [141] Uobiscum blandiendo morantes, a uobis commodo lucroque suscepto, se fuisse uobiscum asserunt: Incredulis autem adueniente successu, se suos protectores et auxiliatores esse testati sunt. Saeculo uero futuro inter eos iudicium dabit Deus, illos malos bonis nequaquam praeferens.
[142-143] Increduli Deum fallere nitentes, ab ipso potissime falluntur. Qui surgentes oratum, inconstanter et aegrota mente orationes fundentes, hominibus benefacientes censentur: cum illi nec hinc, nec illinc deum nequaquam nisi parum diligunt: ne quis, quem Deus aberrare uult, uiam rectam inueniet. [145] Illi inquam mali et increduli, infimo8 septimo puteorum igneo sine omni spe suffragii mergentur: [146] nisi uia praua relicte benefacientes, Deo paruerint, et se in Dei nomine in sua lege purgauerint. His namque sociandis bonis hominibus commodum, praemiumque multum a Deo speranda sunt. [147] Uobis quidem malum inferri non uult Deus, si ei cui grates omnes reddendae sunt, in eum credentes gratiae retuleritis.
75
AZOARA XI
[148] Deus omnia uidens atque sciens solis male gerentibus necem contumeliosam, uerbumque malum fieri diligit. [149] Omnis operator boni clam coramue, et iniuriarum condonator, ueniam a Deo omnipotente consequetur. [150] Deo suisque legatis inobedientibus, et inter eos discutere uolentibus, seque parti, non toti, sicque rectam uiam assequi putando, credere confitentibus, [151] uelut ipsius ueritatis incredulis, malum atque contemptum ingeremus.
[152] Credentibus autem praedictis, nec inter eos discutientibus, mercedem innumeram pius ueniae largitor Deus tribuet. [153] Illis te precaturis, ut super eos liber de coelo descendat, dic, quosdam a Moyse maius hac re petisse, uidelicet ut ipse Deum eorum oculis monstraret: et ob hoc coeleste fulgur eos percus|sit. Uisis uirtutibus, eis taurum adorantibus ueniam fecimus, Moysique regnum immensum et manifestum dedimus, [154] et super eum montem extulimus: eisque praecepto, ut se per portam humiliantes ingrederentur superbique nihil agerent, pactum inde firmatum sumpsimus. [155] Quod deinceps illis rumpentibus, propheticidisque factis, atque testantibus corda dura et obdurata gestare, eorum corda Deus ipse sigillauit. Quorum praeter admodum paucos, nulli credent unquam. [156] Unde Mariae blasphemiam et immoderatam contumeliam inferunt, [157] seque Christum Mariae filium Dei nuncium peremisse perhibent. Sed nequaquam eum, imo sui similem suspendentes interfecerunt: profites enim se suae caedis authores, cordibus suis non minimam ambiguitatem ine gerunt. Sed eum nullatenus interfecerunt. [158] Quia Deus incompraehensibilis et sapiens, eum ad se transmigrare fecit. [159] In quem uiri legum ueraciter ante mortem credent, et eorum saeculo futuro testis adstabit ille. [160] Ob eorum iniuriam atque malitiam, quaedam prius licita illis statuimus illicita: qui quoniam uiam Dei fere penitus derelinquunt, [161] meque prohibente foenus accipiunt, hominumque pecunias pro mendaciis et iniuriis comedunt, malum atque dolorem expectant.
[162] Horum tamen constantes, atque sapientissimi, deumque inuocantes, praeceptis super te tuosque praedecessores coelitus missis credunt. Quibus sicut et caeteris in Deum dieique futurae credentibus, et orationes atque eleemosynas agentibus, mercedem maximam tribuemus. [163] Uobis quidem nuncium, sicut Noe et prophetis succedentibus ipsum, scilicet Abrahae et Ismaeli, et Isaac, atque Iacob, et tribubus, ac Iesu, et Iob, et Ionathae, et Aaron, ac Salomoni simul et Dauidi, cui dedmus psalterium, fecimus. [164] Quorum legatorum nominibus signatis, sunt et alii minime nominati. Moysen quoque Deus affatus inquit: [165] Isti sunt laeticiae bonorumque nuncii, malorumque correptores, ne post ipsos missos a Deo incompraehensibili et sapiente, iuste Deum ob suam accusent ignorantiam. [166] Praeceptorum tibi diuinitus datorum, quod diuina tantum perfecta sunt sapientia, Deus est testis, angelique similiter, licet Dei testimonium sufficiat. [167-168] Incredulis autem, quos longus error abducit, et male gerentibus, Deus nec ueniam dabit, [169] nec uiam nisi gehennae, quo perperuo manebunt, demonstrabit. Quod ei leue satis est, atque possibile. [170] Legato ad uos cum diuina ueritate misso, credite, ut boni efficiamini. Hocque uobis erit optimum. Sin autem, Dei sapientis et incompraehensibilis, sunt uniuersa coeli et terrae. [171] Summopere quidem cauendum, ne lege uestra quid indignum et iniustum proferatis, nec de Deo quicquam nisi uerum dicatis. Iesus Mariae filius, Dei nuncius, suusque spiritus, et uerbum Mariae coelitus missum existit. In Deum itaque, illique suo legato credentes, ne dicatis Deos tres esse, cum non sit nisi Deus unus, qui filio caret: Eique omnipotenti, uniuersa coeli terraeque subiecta sunt.
[172] Christus quidem ipse minime negare poterit, sicut nec angeli, Deo propinqui, quin Dei subsit imperio. Omnem negantem se in Deum credere, et se sublimantem, Deus suae manui subiugabit. [173] Credentibus uero, et bene gerentibus, mercedem pro suo merito tribuet, eorumque gaudium ex proprio uelle semper augebit. Incredulos autem, et se sublimantes, poenis maximis affliget. [174] Ita uobis lucem atque splendorem Deus ipse patefecit, [175] qui cunctis in se credentibus, pius atque propicius, munimen firmissimum perseuerat, suis uiam rectam manifestans. [176] Perscrutantibus te de iure haereditario, hoc Dei uerbum responde: Si quis germanam habens absque prolem moriatur, ipsa medium substantiae suae relictae sortiatur. Si e conuerso con|tigerit, germanus totum haereditet. Si sorores fuae fuerint, duas tertias accipiant, Si fratres uero multi, sororesque plures, sexui masculino duae partes, et foeminino una tribuatur. Taliter, ne uos ignorantia turbet, Deus omnia sciens uos instruit.
80
AZOARA XII
[1] Uiri boni, in omni pacto uobiscum firmato constantes, meque timentes estote, nec animalium foetus, quos illicitos dixero, cum omnes alii lici sint, nisi peregrinantibus, comedere uelitis. Peregrinanti quidem cauendum, ne uenatus interficiat, Deo prohibente, nisi prius mense prohibitionis peracto: Tunc enim uenatus sum‹m›ere fas censetur. [2] Omnis Dei domum inuocans, nequaquam oblationes in alto ponat: et ut misericordiam a Deo consequatur, in ipsum credat: nec ob homines prauos a uia recta se diuertat, Deique dilectioni, suisque bonis, nequaquam malis atque peccatis studeat, Deum timens: quoniam ipse grauis atque difficilis super rerum fines inuenitur. [3] Sunt autem uobis haec illicita, sanguis et morticinium, animal quodlibet nequaquam Dei nomine peremptum, et suffocatum, ac igne combustum, uel ruina morti deditum, et a lupo tactum, nisi quis illud interfecerit. Nullus item nisi per Deum iuret. Sin autem, iniuriam effecit. Malis quidem exhinc certum erit, eos uobis nunquam dominaturos, cum hodie tibi tua lex, mihi propter te placita, donumque Dei necessarium atque sufficiens compleantur. Me itaque, non illos timete. Si cuiquam rerum istarum aliquam, quasi sibi necessarias quis quaesierit, nec culpae nec peccati reus erit: quia Deus pius inundabit ueniam. [4] Quaerentibus a te, quae res sint licitae? Dices, sapidae et odoriferae. Uenatum tendens, si sui canes ab eo docti, sicut et a Deo, ipsi bestias coeperint, super eas Dei nomen inuocans, eas comedat, Deum timens, cui subest omnis rerum numerus. [5] Amodo rursum hic a Deo uobis datur licentia, ut de dapibus hominum legum comedatis, illique de uestris. Eorumque foeminas bonas et timentes, ac in Deum credentes, et nequaquam amasios habentes, cum illis munera danda tribueritis, ducite. Omnis legi non credens, omnia sua perdit opera, in die iudicii connumerandus amissoribus. [6] Uiri boni, cum oratum surrexeritis, facies uestras ac manus ac brachia usque ad cubitum, et pedes usque ad tibias abluere, et capillos reuoluendo caput abstergere, et post coitum mulierum balneari uos oportet. Infirmi quidem, uel in itinere ab egestu, uel mulierum coitu uenientes, et aquam minime reperientes, facies suas atque manus terrae mundae puluere tergant. Deus namque uestram diligit mundiciam, officiique diuini perfectionem, cum gratiarum sibi redditione, et deitatis inuocatione. [7] Cumque uos confessi fueritis coram Deo, uos foedus inter uos firmatum audire et credere, Deum timete, cum ipse arcana cordium cognoscat. [8] Omnem talem esse decet, ut nequaquam propter homines rectum dicere sinat, sed coram Deo, omnibus timendo, quoniam omnium opera noscit, rectum quo nihil est melius peragat, [9] Deo credentes, et omnes benefacientes spe confirmaturo, et ueniam ac mercedem innumeram eis daturo.
[10] Increduli, nostrisque praeceptis resistentes, ipsi gehennae deputantur. [11] Uiri boni, manus hominum fere uobis impositas, ego diuertens a uobis retraxi. Uos itaque me Deum, omnium bonorum tutorem, timentes adorate. [12] Inter Deum filiosque Israel pacto foederis firmato, xii. expugnatores atque praecones iustitiae ministros ex eis Deus elegit, quibus et ipse dixit: Ego uobiscum semper praesens adero. si in me credideritis, prophetis meis fidem adhibentes, et eis auxiliantes, et orationes ac eleemosynas in meo nomine feceritis: | uobisque dans peccaminum ueniam, paradisum et aeternam mansionem tribuam, Omnem haec linquentem, deuius error abducit. [13] Illis autem nequaquam foedere firmato constantibus, amorem nostrum retrahentes, corda sua peruersa duraque fecimus, suae legis partem retinentia et distorquentia: unde semper res iniustas facere eos innitendo uidemus. Tu uero Deum, omnes benegerentes diligentem, pro ipsis, ut ueniam faciat, deprecare. [14] Cum uiris item Christianae professionis, nostrae dilectionis foedere firmato, illi quorundam eis praeceptorum obliti sunt. Illis autem, et istis, hostilitatem et infestationem ac abhorritionem usque ad diem iudicii Deus immisit, eorum secundum opera sua uenturus iudex. [15] Uiri legum, uobis nuncius uester missus, uos multa prius a nobis negata docturus, multa uero adhuc taciturnitati commendaturus, lucem secum librumque coelitus missum, [16] qui timentibus Deum uiam saluam et rectam ostendit, et a tenebris eiicit, affert. [17] Sciendum quidem eos incredulos esse, qui Iesum Mariae filium Deum esse dicunt. Quis enim eis quicquam faceret, inde si Deus omnipotens, omnia prout uult faciens, cuius imperio cuncta subiacent, Christum atque Mariam, omnesque mundanos mori faceret? [18] Uos Iudaei atque Christiani, si Dei filii, suique dilecti estis, prout uos dicitis, cur uobis culpas atque peccata gerentibus poenas et malum ingerit? Certe uos nihil aliud quam homines estis, a Deo ueniae mercedisque maximae datore, ad quem omnium erit reditus, creati.
[19] Uobis, uiri boni, nuncium uestrum alium prophetam a longe sequentem dimisimus, ne uos iuste conqueramini, uos carere doctore, qui gerenda praecipiat, illicitaque prohibeat. [20] Moyses suae genti persuadens, ut Deum ipsum inuocando adorarent, quia eis prophetam, et reges, ac diuites, multaque nulli caeterarum gentium commissa contulit, inquit: [21] Terram sanctam, scilicet Hierusalem, uobis a Deo praedestinatam, intrate retrouertentes. Sin autem, damnum et detrimentum incurretis. [22] Dixerunt illi: Cum hominum ingentes, graues, atque fortes illic immorentur, nos nunquam nisi remotis illis ingrediemur. [23] Tunc duo uiri Deum timentes inquiunt: Uosmetipsos, si boni estis, Deo commendantes, per portam super eos ingressum facite, sicque uictoriam adipiscemini: [24] Illi tamen obstinaces, quasi Moysen improbando, inquiunt: Nisi prius illis expulsis, nos nequaquam aditum tentabimus. Sed tu Moyses, atque Deus, eos expugnate, nobis hic adstantibus. [25] Quibus Moyses respondens, se nullius animae nisi suae fratrisque moderatorem et imperatorem esse, Deum, ut inter eum illosque malos discuteret, precatus est. [26] Dixitque Deus: Noli solicitari, uel quicquam de huiusmodi malis hominibus cogitare. Ego namque illos malos et noxios, xl. annos inducam, et per terras uagari faciam.
[27] Illis historiam filiorum Adae, ut sciant qualiter alter alterum interfecerit, retexe. Illis holocaustum igne superposito facientibus, alterius holocaustum, alterius minime a Deo collectum est. Unde alteri dicenti fratro suo, Ego te interficiam: alter respondit: eo nullius holocaustum acceptabile, nisi timentis ipsum. [28] Idemque dixit: Licet manum tuam ad mihi mortem inferendam superextenderis, ego nequaquam ut te necem, manum extendam. Deum namque saeculi totius imperatorem timeo.
85
[29] Ut tu enim peccati sarcinam feras, sic igni deputandus (talem namque mercedem maleficus assequitur) minime perhorresco. [30] Illi itaque diu deliberanti, anima sua caedem fratris persuadente, fratrem occidit, deinceps perditis associatus. [31] Coruus autem a Deo missus in terram, quid de fratre suo gerendum esset, insinuauit. Ille igitur nec inertia nec pigricia retentus, fratrem suum, ut coruus coruum, terra cooperiens, semetipsum | deinceps reum et repraehensibilem notauit. [32] Hac itaque de causa filiis Israel scripsimus, ut quisquis nominem uita priuauerit, nisi ipse primus alius interfector, terraeque uastator extiterit, quasi totius gentis peremptor existat: uiniusque uiuificator, quasi totius gentis resuscitator habeatur. Multis ad uos iam prophetis cum uirtutibus millis, postea tamen eorum multi in terra manentes iniustitiam secuti sunt. [33] Omnes Deo suisque prophetis resistentes, et ubique locorum, ut iniurias hominibus terraeque uastationem ingerant, discurrentes, caedem et suspectionem, aut pedum uel manuum per oppositum abscissionem promerentur, atque de terra proiectionem. Istique tases in hoc saeculo contemptum, et in alio grauissimum malum patientur, [34] nisi prius illi mala sua benignitate ductum, ueniam daturum. [35] Uiri boni, Deum timentes, factis per quae uos ipsi propinqui sitis, studeatis, ipsiusque nomine usquequo uos meliores et elatiores efficiamini, praedatores et expugnatores estote. [36] Incredulorum autem die iudicii nulla fiet redemptio, licet tantum quantum bis terra caperet, pro se darent. Ipsi namque maximis affligendi poenis, [37] ab igne gliscentes exire, nunquam inde euasuri, summe torquebuntur. [38] Furum manus abscindantur, eo quod Dei grauis atque sapientis offensionem et iram promerentur.
[39-40] Post malum perpetratum poenitenti, beneque facienti, Deus pius et misericors, sibi dilectis ueniam, inimicis malum pro uelle suo praebens, cum ipse sit omnipotens, eiusque sint uniuersa, ueniam tribuet. [41] Pro festinantibus secundum uires suas ad incredulitatem, qui scilicet ore fidem conditentes, corde renuunt, nec curam multam nec dolorem, tu nuncie sustineas. Iudaeorum falsa loquentiom, aliisque consimilia fari persuadentium, qui uerba distorquentes dicunt: Si uobis haec uel illa dederit, sumite: sin autem, uos ab illo cauete, cum ex Dei parte nemini quicquam proficere queat, cui Deus nocere uoluerit: Horum inquam uerba nequaquam esse munda Deus censet, eis in hoc mundo dedecus, et in alio graue malum allaturus. [42] Istos quidem sic falsa proferentes, et illicita ac iniusta praemia comedentes, si ad te uenerint, aut a te repelle, quod nec tibi nocebit: uel cum ueritate, quam Deus diligit, iudica. [43] Cum ipsi testamentum habeant iudicium Dei docens, uiamque rectam et lucem ac sapientiam praestans, suis cordibus et mentibus ad gerendorum noticiam a Deo monstratum, cum quo prophetae, timentesque Deum, et atque pontifices iudicant, cur a te iudicium postulant? [44] Ego quidem timendus uobis sum, non homines: nec mea mandata pro modico precio uendere uelitis. Omnis secundum Dei positum non iudicans, malis et incredulis adnumerabitur. [45] Est autem illico a Deo positum, ut anima pro anima, oculus pro oculo, naris pro nare, et dens pro dente tribuatur, et pro uulnere consimile fiat. Hoc tamen condonans, Dei misericordiam, peccatique decrementum accipiet. [46] Christum item Mariae filium, cui commisimus Euangelium, quod est lumen et confirmatio testamenti, et castigamen ac recta uia timentibus Deum, ad uestrae legis complementum misimus. [47] Omnis igitur euangelii seruus, ipsius praecepta iudicando sequatur. Sin autem, malus erit. [48] Tibi quoque librum ueritatis, suorum praeceptorum confirmatorem, cum quo tuum est iudicare, desuper misimus. Tu igitur secundum ipsum inter eos discussurus, eorum uelle nequaquam, sed solum ueritatem amplectere, cum sui cuique posita sint a nobis lex et iudicia. Sciendum quidem, Deum, si sibi placuisset, omnes gentem unam effecisse: sed scire quaerit, quid de suis mandatis, quisque perficiat. Sit igitur intentio uestra, semper benefacere, cum ad Deum uestras lites controuersiasque discussurum omnes redibitis.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.