Ancient Library
The Greek and Latin classics — every word parsed, every form defined

Stephen Harding, Saint: Exordium Cisterciensis Coenobii

Library › Latin: History › Exordium Cisterciensis Coenobii

This narrative of the foundation of Cîteaux, known as the Exordium parvum, is traditionally attributed to Stephen Harding, third abbot of Cîteaux (d. 1134). It opens in the voice of the first founders, who wish to tell their successors how canonically, by what authority, by whom and when their monastery and way of life began, so that they may love the place and its observance of the Rule and pray for those who bore the burden of the day and the heat. It then relates how in 1098 Robert, first abbot of Molesme, came with some of his monks to Hugh, papal legate and archbishop of Lyon, promising to order their life under the Rule of Saint Benedict, and how they left Molesme for Cîteaux.

The work is built around documents, which it quotes in full: Hugh’s letter, letters of Pope Urban II on Robert’s return to Molesme, and, as in the middle passage, petitions for papal confirmation of the new monastery’s peace and stability. It is the principal early source for Cistercian origins, though written partly to justify the founders’ departure from Molesme, and its date and layers of composition remain debated.

About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 166, Parisiis 1854), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.

Latin · History
Exordium Cisterciensis Coenobii
Stephen Harding, Saint · Caput XV. Instituta monachorum Cisterciensium de Molismo venientium · every word parsed
1
Dehinc abbas ille et fratres eius non immemores sponsionis suae, Regulam beati Benedicti in illo loco ordinare, et unanimiter statuerunt tenere; reiicientes a se quidquid Regulae refragabatur, froccos uidelicet et pellicias, staminias et caputia, stramina lectorum ac diuersa ciborum in refectorio fercula, sagimen etiam et caetera omnia quae puritati Regulae aduersabantur. Sicque rectitudinem Regulae super cunctum uitae suae tenorem ducentes tam in Ecclesiasticis quam in caeteris obseruationibus, Regulae uestigiis sunt adaequati seu conformati. Exuti ergo ueterem hominem, nouum se induisse gaudebant. Et quia nec in Regula, nec in Uita Sancti Benedicti, eumdem doctorem legebant possedisse ecclesias uel altaria, seu oblationes, aut sepulturas uel decimas aliorum hominum, seu furnos, uel molendina, aut uillas, uel rusticos, nec etiam feminas monasterium eius intrasse, nec mortuos ibidem, excepta sorore sua, sepeliuisse. Ideo haec omnia abdicarunt dicentes, ubi S. Pater Benedictus docet, ut monachus a saecularibus actibus se faciat alienum, ibi liquido testatur, haec non debere uersari in actibus uel cordibus monachorum, qui nominis sui etymologiam, haec fugiendo, sectari debent.
Decimas quoque aiebant a sanctis Patribus, qui organa erant Spiritus sancti, quorumque statuta transgredi sacrilegium est committere, in quatuor partes distributas: unam scilicet episcopo, alteram presbytero, tertiam hospitibus ad illam ecclesiam uenientibus, seu uiduis et orphanis, seu pauperibus aliunde uictum non habentibus, quartam denique restaurationi ecclesiae. Et quia in hoc computo personam monachi, qui terras possidet suas unde et per se et per pecora sua laborando uiuat non reperiebant, idcirco haec ueluti aliorum ius sibi usurpare detrectabant.
Ecce huius saeculi diuitiis spretis coeperunt noui milites Christi, cum paupere Christo pauperes, inter se tractare quo ingenio, quoue artificio, seu quo exercitio in hac uita se, hospites, diuites ac pauperes superuenientes, quos ut Christum suscipere praecipit Regula, sustentarent. Tuncque definierunt se conuersos laicos barbatos ex licentia episcopi sui suscepturos, eosque in uita sua et in morte, excepto monachatu, ut semetipsos tractaturos, et homines etiam mercenarios; quia sine adminiculo istorum non intelligebant se plenarie siue die siue nocte, praecepta Regulae posse seruare; susceptures quoque terras ab habitatione hominum remotas, et uineas et prata et siluas, aquasque, ad facienda molendina ad proprios tantum usus et ad piscationem, et equos, pecoraque diuersa necessitati hominum utilia, et cum alicubi curtes ad agriculturas exercendas instituissent, decreuerunt, ut praedicti conuersi domos illas regerent non monachi, quia habitatio monachorum secundum Regulam debet esse in claustro ipsorum
Quia etiam beatum Benedictum non in ciuitatibus, nec in castellis aut in uillis, sed in locis a frequentia populi semotis coenobia construxisse, sancti uiri illi sciebant, idem se aemulari promittebant. Et sicut ille monasteria constructa per duodenos monachos adiuncto patre abbate disponebat, sic se acturos confirmabant.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.
Scroll to Top