Library › Latin: Epic › Borsias
Tito Vespasiano Strozzi (1424–1505), the leading Latin poet of the Este court at Ferrara, devoted his later years to the Borsias, an epic in ten books in honour of Borso d’Este, duke of Modena and Ferrara. In the proem he recalls his youthful love poetry and pastorals and announces a new theme: the glory of Borso, under whom a golden age has come, and the origin of the Este house from Troy. The poem mixes divine councils and allegory with the deeds of the dynasty, and the sample from the middle describes Borso’s love of hunting in the woods of Pomposa and the marshes of the Po.
The Borsias is one of the major humanist epics in praise of a living prince, comparable to Filelfo’s Sphortias and Basinio’s Hesperis, and it was left unfinished at Strozzi’s death. It is a source for the self-image of the Este court and for the landscape of the Ferrarese territory, and it shows the Virgilian epic adapted to dynastic celebration in a city that would later produce the vernacular romances of Boiardo and Ariosto.
About this edition. The Latin text comes from Musisque Deoque and its collection Poeti d’Italia in lingua latina (edition: W. Ludwig, 1977, Musisque Deoque 2007), through Corpus Corporum (University of Zurich). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Epic
Borsias
Tito Vespasiano Strozzi · § 1 · every word parsed
1
Sollicitos error cecinit iuuenilis amores,
Ingenii florentis opus. Mox lentus in umbris,
Quartisana, tuis agrestia carmina lusi.
Deuia nunc alio peragrare Heliconia passu
5
Dum meditor, se Borsi offert mihi gloria, quo sub
Aurea nunc agitur populis felicibus aetas,
Unde nouum caelo promittere numina sydus
Certa fides. Hic erit merito mihi carminis autor.
Magnanimosque duces atque alta exordia dicam
10
Gentis Atestinae Troiana ab origine ductae;
Nec minus egregia referam uirtute receptum
Aequore ab Adriaco Tyrrheni ad littoris undas
Praeclarum imperium et populis data iura subactis.
Haec igitur, Musae, uestro si numine fretus
15
Aggredior, uos este duces ingentibus orsis
Ac mecum seriem tantorum euoluite rerum!
Est plaga conuexo caeli sublimis in axe,
Quam media nondum Sol cursus parte peracta
Paene suis attingit equis ac roscida Phoebe
20
Altius oppositam directo lumine cernit.
Hanc senior genius sedem incolit, arduus unde
Terrarum tractus omnes pontumque uagantem
Despicit ac uires cunctis alimentaque rebus
Immittit; sic fata iubent et rector Olympi.
25
Prisca olim dictu mirabile credidit aetas
Hunc: per se genitum nullos habuisse parentes
Conueniensque sibi Autogenae tunc nomen adeptum.
Quo patre in incertum longis abducimur annis;
Fautorem natura suum tamen esse fatetur
30
Ac uelut autori rerum mitissima paret.
Ille hominum genus a prisca pietate fideque
Degenerasse uidens et humum, quae semine nullo
Passim sponte sua prius omnia ferre solebat,
Nunc hominum studio cultuque boumque labore
35
Perdomitam miseris sperata alimenta negare,
Indoluit grauiterque tulit sua iura suasque
Infringi uires; tum pectore concitus imo
Constitit ante Iouem et tristi haec deus ore locutus:
"Quo mea se tandem constans patientia uertet,
40
O pater? An merui, populis sim ut fabula cunctis?
Iam me odere omnes passim; quicquidque per orbem
Infandum, triste, obscoenum et sine legibus ullis
Mortales audent, in me omnis culpa refertur.
Ipse uelut scelerum furias causamque malorum
45
Omnibus inspirem et iubeam, discedere ab aequo!
At si forte seges nonnumquam fallit auarum
Agricolam et frustra pendentibus uua racemis
Euanescit et in uentum spes fertur oliuae,
Si Borea stridente cadunt florentia poma,
50
Arida si uictum pecori morientibus herbis
Prata negant, si morbi homines, armenta gregesque
Infestant, gentes passae haec me protinus unum
Respiciunt grauibusque notant ea facta querelis;
Uel senio me defecisse nihilque ualere
55
Immemorem uel me commissi muneris aiunt.
Scis tamen, Omnipotens, neque enim non omnia nosti
Expertes culpae nos esse et criminis huius
Atque omni studio curare, ut fraude remota
Optima sint maneantque diu, quaecumque creasti.
60
Nec uero quemquam ex istis quos numina caeli
Appellant, pater, incuso, quod saepius atris
Cladibus affligunt terras, mortalibus ipsi
Infensi, dum quisque suas ulciscitur iras.
Usque pati nequeo mea iura meosque labores
65
Culpari immerito tantamque insurgere molem
Undique nimirum diuum mihi nemine laeso,
Quos ego uel nullos memini considere caelo
Uel saltem raros, diuina potentia cum me
Praefecit rebus munusque hoc sumere iussit.
70
Si deus esse feror, si me dignaris Olympo,
Dedecus a nobis hoc aufer, maxime diuum!
Aut mihi succedat, quem numquam iniuria turbet,
Aut mihi tu uires antiquas redde, neque ullus
Implicet huc sese, mea qui deus acta refellat.
75
Sit uer perpetuum atque eadem sit gloria terrae
Et similes illis, quos aurea protulit aetas,
Nunc quoque sint homines atque haec mala semina tolle,
Ne qua hominum post haec diuos audacia laedat;
Utque mihi aeternum est, sic inuiolabile numen
80
Officio praesit; satis est non spernere magni
Iussa Iouis neque nos alium cognoscere regem".
Dixerat, et uarie superos ea dicta mouebant.
Ac uelut accitos ingens ubi curia patres
Accepit magno in populo, tunc ordine si quis
85
Assurgens orare parat, silet omnis et aures
Praebet turba uiro in medium non uana ferenti;
Ille ubi conticuit, consessum audita per omnem
Mox hominum studiis animos discordibus actos
Uerba acuunt; dictis fauet hic, contrarius ille
90
Haud reticet nec sentit idem. Terrena deorum
Concilio si fas conferre, haud secius illic
Contigit, et genium pars haec laudare loquentem
Non leuia et quae posse putant conducere mundo,
Pars illi obstrepere et nimis se tollere fastu
95
Liberiusque loqui et contemnere numina uisus.
Ergo illi solita ingentem praestare fauorem
Hactenus haud aequa tulerat Saturnia mente
Uerba dei nec passa moram Tritonida nutu,
Quae cuperet responsa dari, monuisse putatur,
100
Non infensa quidem aut odio stimulata maligno,
Sed potius ne tot caelum turbare querelis
Amplius auderet magnosque lacessere diuos.
Haud secus indocili genitrix fidissima nato
Prospiciens damnat uitae illaudabilis acta
105
Optat et interdum, ut dictis haud mollibus asper
Exagitet monitor cogatque ad sana reuerti.
Senserat inter se coetus mussare frequentes
Caelicolum Pallas neque amico cernere uultu
Talia iactantem nec amaris parcere uerbis.
110
Ipsa etiam obliquo iamdudum saucia questu
Sponte sua genium paribus configere telis
Certa erat et iam tunc animo responsa pararat;
Conspecta Iunone tamen grauioribus arsit
Irarum stimulis surgensque his uocibus orsa est:
115
"Res indigna tuis se, maxime Iupiter, offert
Auribus, haud ulli omnino patienda deorum
Nec toleranda tibi. Quos nullo ducere uitam
Fine iubes tecum et caeli supera alta tenere,
Accusante reos genio nos dicere causa est.
120
Ipsa quidem potui nil non commota silere
Et mihi cum superis communem hunc ferre dolorem,
Quisquis is est, quando haec non unam iniuria tangit.
Sed quid ego obliquis oculis tibi saepe notata,
Uane senex, ceu prima tuae sim causa querelae,
125
Dissimulem ulterius tua nec maledicta refellam?
Tanta sed in superos postquam petulantia linguae
Prorupit nec te ulla Iouis reuerentia mouit,
Cur tua damnatos uerita est temeraria summo
Supplicio punire, geni, sententia diuos?
130
Fulmine Tartareas cur non ego mittor ad umbras?
Cur non exitium patior sortemque Typhoei
Uertice nata Iouis, quae te caelumque deosque
Defendi simul auspicio ductuque paterno?
Tempore quas illo strages tua dextra Gigantum
135
Edidit? Aut quis te pugnantem aut arma ferentem
Pro superis uidit pro communique salute?
At cum terrore exanimis uetus incola caeli
Nil ageres, tres in numerum paulo ante recepti
Diuorum intrepide superis pugnauimus armis.
140
Atque ita consilio Iouis et uirtute subactis
Terrigenis, paucis nostrorum in proelia missis,
Quid mirare, tuis ratione carentibus actis
Nunc genus humanum si te fastidit et odit?
At si quando fluit sterilis mortalibus annus,
145
Quis dolus hic, quae culpa deum? Quid ineptus et asper
Surgis et iniustis cur omnia questibus imples?
Tu genitor, qui cuncta uides, sine numine cuius
Quicquam ulli tentare nephas hominumque deumque,
Tu nostrorum operum finem secretaque nosti
150
Pectoris et minime ignoras, ut cura nocere
Nulli nostra uelit, cunctis prodesse laboret.
En quantum artifici sermone disertus et astu
Conatur uelare nephas! Tibi nemo deorum
Incusatur? An hos omnino aut mente carere
155
Aut tua quo tendant uerba ignorare putasti?
Haud quemquam, fateor, manifesta prodere uoce
Uisus es; at nulli simulata modestia par est.
Istud nemo tibi munus dispone timorem!
Inuito eripiet summo Ioue nec sibi quisquam
160
Te parere iubet. Rex omnibus imperat idem.
Non ego, perpetui redeant si tempora ueris
Et similes illis, quos aurea protulit aetas,
Nunc quoque sint homines, aegre, pater optime, ferrem.
Est tamen indignum, quod maiestatis honore
165
Posthabito genius magni Iouis audeat altum
Consilium damnare suis ceu futile uerbis.
Abs te principium, per te finem omnia sumunt.
Quid uero expediat terris, quid gloria caeli
Poscat, ab aeterno tua magna potentia nouit".
170
Finierat Pallas. Magni dominator Olympi
Ardores tantos animorum et iurgia saeua
Hinc atque hinc prolata odiis exosus et alto
Pectore fatorum seriem spatiosaque uoluens
Saecula, sic fari coepit (quo saeua loquente
175
Flamina uentorum siluere et luce serena
Purior illuxit discussis nubibus aer;
Caerula ueliuoli stetit aequoris unda neque amnes
Montiuagi interea sonitum per saxa dedere):
"Saepe equidem tantas uolui compescere lites,
180
Infensos placare animos, certamina uestra
Tollere, caelicolae, atque odiis rescindere causas,
Uestra sed opposuit sese discordia coeptis
Omnia permiscens. Potuissem cogere quamuis
Obnisos contra et caeco dare frena furori,
185
Sed tamen ista mihi libuit permittere fato.
Parte alia, quantum studiis mea gratia diuum
Fauerit, haud ulli ignotum est. Concessimus acreis
Ut Lapithas bello Mars perderet, Euhius Indos
Subderet. Euersa penitus Calydone Diana
190
Conceptos uomuit flammati pectoris aestus.
Te quoque terribili iaculante fulmina dextra
Uidimus ac tristes Aiacem, filia, poenas
Soluere et afflictas scopulis haerere carinas.
Non Agamemnonias in saxa Capharea puppes
195
Uentorum incertus tulit impetus; affuit illic
Ira dei neque me fallit quo numine freta.
Imperium Europae manus inuasura Getarum
Argolica iam nunc speret de gente triumphos.
Inuisas testor Lethaei gurgitis undas,
200
Me Troiae excidium grauiter Priamique tulisse.
At quibus affecti sumus, indulgere necesse est.
Ignibus ex illis terras lux sparsa per omnes
Ingentem fulgore nouo illustrauit Olympum,
Et Romana graues solata est gloria casus.
205
Haec et multa, quibus mea fit manifesta uoluntas,
Praetereunda reor, ne me exprobrare putetis.
Haec uero in primis moneo semperque monebo:
Efficite, ut uestras habitet concordia mentes,
Inque uicem uos diligite et mea iussa meosque
210
Obseruate pii monitus, placidamque remoto
Pacem animi liuore colat, me qui colit idem!
Munere quisque suo fungatur ut ante, nec ullus,
Cur ita sit, cur non, cur hoc illudue probatum,
Ulterius, quam scire decet, perquirere tentet.
215
Sed non parua die quoniam pars acta suisque
Ferme omnis laribus diuum se turba recepit,
Nescioquid rerum mediter. Tu nuncia mentis,
Iri, meae, cum lux orietur crastina mundo,
Illicet accitos ad me omnes ire iubebis.
220
Tunc, mea quo penitus uergat sententia, pandam.
Post etiam rabidos armorum arcere furores
Diraque sanguinei disperdere semina belli
Est animus, felix uenturi temporis omen".
Iupiter hic uerbis finem dedit. Omnis at illo
225
Caelicolum surgente manus permulta locuta est,
Indictumque auidi suspensis mentibus omnes
Concilium expectant ipsumque ad limina sacrae
Interiora domus iam sole cadente reducunt.
Uix nouus expulerat taciturnas Lucifer umbras,
230
Non ignara uiae Thaumantis filia iussum
Carpit iter totoque deos accersit Olympo.
At Cytherea suo comitata Cupidine celsam
Contulerat se forte Paphon nec talibus orsis
Affuit. Eius enim solemni Cyprus honore
235
Natalem tunc laeta diem celebrabat, et atras
Ante fores dominae absentis sopita iacebant
Ocia, seruabant uigiles penetralia Curae.
Longus ad occasum limes se extendit ab ortu
Stellantis medius conuexa per ardua caeli,
240
Quem candore suo lactis de nomine nomen
Accepisse ferunt, Iouis unde palatia mos est
Tendere caelitibus gratosque uidere recessus.
Hic nulla fabricata manu se machina tollit,
Quam nequeat solers hominum facundia, qualis
245
Quantaue sit, fando exprimere et laudare decorem
Eximium nec fas animo comprendere cuiquam.
Hanc pater omnipotens olim consurgere dicto
Ocyus atque operi decus omne accedere iussit.
Hinc atque hinc celsas meritis et honore uerendi
250
Caelicolae tenuere domos. Argenteus auro
Crustatur paries. Uideas insignia diuum
Nomine quaeque suo uariis caelata metallis.
Diuersorum operum decorantur imagine mira
Androdamantei postes, gradibusque superbum
255
Puniceis ad limen eunt. Adamante columnae
Perfectae artifici circumstant atria nexu
Porticibus uallata suis ac fornice crebro.
Egregius thalamos labor et conclauia luxu
Regifico insignit. Tagus et Pactolus et Hermus
260
Non illas aequauit opes, nec lucida Rubri
Ora maris, toto nec sunt tot in orbe colores.
Fulget iaspidibus paries, ardentque pyropi
Eminus, et uarios opalos panchrosque uideres
Lumina multiplici trahere in diuersa nitore.
265
Splendida chrysolithos apyrusta intermicat, alba
Sardonyci sociatur ion, laetosque smaragdus
Oblectat spectantum oculos et corda nitore.
Innumerabilibus radiant laquearia gemmis aurea.
Non desunt fontes et amoena uireta,
270
Laudatae cantu uolucres ac tecta pererrant.
Hic procerum locus est. Populi pars cetera sedes
Diuersas tenet astriferum diuisa per orbem.
Omnia quae magna uoluit ratione deum rex
Iam tunc sic fieri, cum terras, aequora, caelum
275
Prospiciens rebus rapido secreuit ab igni.
Talibus at per se felicia numina quamuis
Non egeant et summa boni et sincera uoluptas
Aetherei regis diuina in fronte morentur,
Illa tamen superum uoluit pater addere regnis
280
Ornamenta suis, duplici ne gratia desit
Ulla polo aut aliquid sit cuiquam optare necesse.
Ergo ubi parenteis dicto Saturnius ad se
Conuenisse uidet superos strepitumque per aulam
Ingentem attolli magno cum murmure sentit,
285
Progreditur thalamo atque altas contendit ad arcis
Sydereae sedes, ubi curia panditur ingens
Concilio, summis quoties de rebus agendum.
Electro atque onyche et multo pinguntur achate
Ordinibus certis discreta sedilia diuum.
290
Iupiter hic solio medius consedit in alto,
Cui multum Aetnaeis insudauere Cyclopes
Rupibus. Hic omnem Phlegraeam ex ordine pugnam
Cernere erat stratosque immani fulmine fratres.
Aurea gemmarum triplici grauis orbe corona
295
Obnubit crines. Sumptu mirabile et arte
Dextra gerit sceptrum. Sublimi argentea pennas
Uertice pandit auis, quae tela trisulca Tonanti
Suggerit igniferis Uulcano exculta caminis.
Olli uestis acu pictis amethystina limbis
300
Induerat sacros artus, ubi Cecropis omni
Diua magisterio sese uertentis in orbem
Bis geminas partes et munera fecerat anni.
Flore comam cinctum in uiridi Uer ibat amictu
Ante alios hilari uultu, dextraque gerebat
305
Lilia pubentesque rosas, uiolasque canistro
Miscuerat simul et uarios sine fine colores.
Nuda coronatis spica flauente capillis
Falce secat messes Aestas paribusque maniplis
Per campum in cumulos simul agglomerarat aristas.
310
Cui fluidus riuis sese rubicunda per ora
Sudor agit tostosque humectat labilis artus.
Uimineis epulae calathis seruantur agrestes,
Nec decocta Ceres nec Bacchi munera desunt
Lenitura sitim, patulisque ueterrima ramis
315
Messorum congesta tegit uelamina quercus.
It caput ornatus pomis Autumnus et uuas
Colligit. Effusae populant uineta puellae
Atque graueis lenta abscindunt de matre racemos,
Ingentesque lacus mustis spumantibus implet
320
Turba comes et pampinea se fronde coronat.
At pluuiam secum adducens uentosque niuesque
Subsequitur glacialis Hyems, tremebundaque membra
Plurima pellis obit nodo substricta tenaci.
Innumera rerum facies compage caputque
325
Obstruitur, ne qua uentorum flamina laedant.
Post duplices manibus tunicas surisque cothurnos
Inducit soleisque pedes crepitantibus armat.
Et tot operta modis semper desiderat ignes.
Talis erat magni cultus Iouis. Inde, ubi uisum,
330
Incipit et sacro hanc ducit de pectore uocem:
"Humani quondam generis delicta perosus
Bis terras hominesque, dei, tum quicquid ab alto
Despicitur caelo, mersi fatalibus undis;
Nec Phaethonteos ignes restrinximus, ante
335
Maxima quam mundi pars deflagrauerit aestu.
Paulatim sed me pietas reuocauit ab ira,
Quaeque nouas iterum colerent animantia terras
Restitui nec non reuiuescere mollia iussi
Gramina et in ramis uirides coalescere foetus.
340
Nec tamen iccirco melior stirps nata priore est.
Illius implacidas nulla indulgentia mentes
Lenit, et ad rectum nulla formidine possunt
Induci; concreta manet sub pectore labes.
Quid loquar infecto letales aere morbos
345
Atque graues rerum euentus portentaque dira
Et uarias clades hinc inde et tristia bella
Et scelerum poenas metuendaque Tartara Ditis,
Mortales quibus admoniti desistere tandem
Turpibus a uitiis faciemque horrere malorum
350
Debuerant et pulchra sequi uestigia laudis?
Omnia sed frustra. Neque enim mala crimina cessant,
Inque dies aliquid peius turba impia semper
Molitur iussisque negat caelestibus aures.
Non tamen omnino peruersam extinguere gentem,
355
Amplius institui, donec stata uenerit hora,
Ut certum immoto decurrerit ordine fatum.
Prima sed a saeclis quantum praesentibus aetas
Differat et quantum ob noxam moresque proteruos
Amisere boni, tandem ut cognoscere possint,
360
Ipse uirum magna uirtute prioribus illis
Aequandum clarumque pari pietate creabo.
Illum etenim nasci uolumus, quo numina ritu
Nascuntur, nullis uinclis nec legibus ullis
Mortalis thalami debentem, nostra quibus nunc
365
Derogat expensa rerum ratione potestas.
Ille patrum ingentes animos superabit et acta,
Caelitibus noua templa dabit medioque tumultu
Armorum populos tranquilla in pace tenebit.
Stirpe ab Atestina decus hoc Ferraria namque
370
Sic placitum laeta accipiet lateque per omnes
Borsius hoc illi nomen celebrabitur oras.
Iustitia insignis patrias ubi rexerit urbes,
Astra petet numeroque deum sese optimus addet
Proximaque Astraea merito loca sydere fulgens
375
Incolet atque suos caeli miseratus ab arce
Damnabit uotis aderitque precantibus ipse".
Dixit et alatis pedibus sua ferre per auras
Mercurium mandata iubet: "Uade", inquit, "et altam,
Nate, Paphon leuibus pete lapsus ab aere pennis!
380
Illic formosa pulcher cum matre Cupido
Festa colit celebratque diem, quo nata Dione.
Hunc uerbis affare meis et talibus insta:
'Alme puer caeloque potens terraque marique,
Iupiter haec tibi me celeri deferre uolatu
385
Imperat. Italico celsis urbs proxima Rheno
Moenibus assurgit; partem sibi uindicat huius
Flaminiae regio, partem sibi Gallia poscit.
Par Ueneri forma thalamosque perosa iugales
Adriacis illuc uirgo migrauit ab oris,
390
Quae Tolomenea genus alta ab origine ducit
Et patriam te, Sena, refert, uerum inde profecti
Ferrariam auspicibus superis tenuere parentes.
Stella sed ardentem sic illam. nomine dicunt
Nicoleon fugiens Estensem et amare repugnans,
395
Ut modo retulimus, Bentuolia uenit in arua,
Certa sequi innuptae leges uitamque Dianae.
Illius ergo tuis propera lenire, Cupido,
Artibus ingenium, blando ne pugnet amori.
Namque suo felix clarissima pignora partu
400
In lucem dabit et natis comitata duobus
Aethereas olim sedes ueneranda tenebit.
Horum primus auos meritis Leonellus et alta
Ingenii ratione suos post terga relinquet;
Alter ad imperium populis mirantibus ultro
405
Uirtutem accitus, longe mortalia facta
Atque hominum mortalis adhuc anteibit honores,
Et mansura diu terris fama inclyta Borsi
Solis ad occasum solis referetur ab ortu.
Maximus hac etiam ueniet de stirpe sacerdos,
410
Aeneas primum Aeneae de nomine magni,
Inde Pius tendens maiora ad munera dictus;
Cognato Stellam contingere proderit illi
Sanguine et ex hisdem. traxisse parentibus ortum'.
Haec sunt, aligero quae nunc te dicere Amori,
415
Nate, uelim. Post haec placidis illabere somnis
Uirginis atque refer, quae sit sententia nobis!"
Dixit, et audito tantorum nomine regum
Obstupuere dei. Tum magni coepta parentis
Consiliumque probant, abeuntem laeta sequuntur
420
Et circumfuso comitantur numina coetu.
Martem e concilio turbatum et multa minantem
Discessisse ferunt, quoniam sua bella uideret
Imperio prohibenda Iouis tranquillaque partu
Saecula pace dari atque auferri gentibus arma.
425
Audiit haec absens, Cyprumque ubi pulchra reliquit,
Continuo precibus Uenus est aggressa furentem
Ac suadet parere Ioui et componere mentem.
Hortatur blandisque amplexibus oscula iunxit
Atque truces iras dulci dea lenit amore.
430
Iamque odoratis tenues talaribus auras
Findit Atlantiades uirga piceoque galero
Insignis totumque pari se examine librat
Atque oculis metitur iter, quo tendere iussus.
Et modo per liquidum trepidantibus aera pennis
435
Remigat acceleratque fugam, ceu Martius olim
Sublimem accipiter magnis terroribus actam
Cum procul insequitur per nubila densa columbam;
Et nunc immotis caelo sublabitur alis
Paulatim, similis puppi quam turbine uasto
440
Horridus impulerat Boreas resonante profundo
(Continuo flatus si forte resederit omnis
Et nautae sua uela legant, tamen impetus illam
Primus agit nullo uentorum aut remigis usu).
Talis ab aetherea ueniens Cyllenius arce
445
Pennigero terras transmittit et aequora cursu.
Atque cauas penetrat nubes primumque relinquit
Post sua terga diem et rapidis ardoribus ustas
Desertasque plagas pernicibus effugit alis.
Ignorata diu mortalibus insula magno
450
Cingitur Oceano, grandes ubi littora conchae
Nobilibus decorant gemmis Chalybumque metalla
Diuitibus uenis ubi terra effundit et aurum,
Terra, Lycanoii penitus quae syderis expers
Extra orbem iacet, emissis ubi nauita solers
455
Alitibus scrutatur iter sequiturque uolantes
Immotis oculis fugitiuaque littora quaerit.
Hanc terram Alcidae gratam nomenque colentem
Herculeum ac templis solemnia dona ferentem
Ad laeuum Aurorae positam latus impiger Arcas
460
Nomine Taprobanen obliquo lumine cernit.
Dulcibus hic uolucrum resonat concentibus aer
Purior, et liquidis tenui per amoena susurro
Culta uagantur aquis sinuoso tramite fontes.
Plurima nectareos foetus et suauia poma
465
Felix arbor alit, redolent cedreia tempe,
Punica pallenti sub cortice grana rubescunt,
Grandia quae praestare suis non Africa succis,
Non Campanus ager, non fertilis ora Dicarchi,
Non Caieta neget nec Ibera nec Gnosia tellus
470
Aut syluae Alcinoi; riguis non deficit hortis
Gramen; mille simul depingunt prata colores.
Frugibus immensis regio non indiga Bacchi
Agricolae uotum exuperat biferoque laborem
Solatur fructu, semperque exuberat annus.
475
Lanigero pecori atque ingentibus herbida tauris
Pabula sufficiunt, nec formidanda ferarum
Agmina per ualles errant uenatibus aptas.
Iuniperi laurique et coniferae cyparissi
Et longis palmae foliis et pinus acutis
480
Sponte sua surgunt, at sydera uertice tangunt
Chaoniae quercus, et habent sua flumina pisces.
Gens patrio contenta solo, contenta quiete
Pacem agitat seruatque suas aequissima leges.
Illic fata diu cunctis animantibus aiunt
485
Parcere nec dulcis seriem interrumpere cursus,
Donec sera dies pariat fastidia uitae.
Temperiem his tantam caeli pretiosaque dona
Indulsit natura locis, ostendere uires
Ipsa suas cupiens; hominum quoque tradidit ingens
490
Corporibus magnis robur faciemque decoram
Et rigida mores dedit asperitate carentes.
At deus hinc mites Seras celebresque labore
Lanicii syluestris adit patriumque per amnem
Psitharacas uidet ire rates portuque petito
495
Permutare nouas concordi foedere merces.
Atiani mox unda sinus Ciconesque uolanti
Occurrunt, Stygia infecti caligine uultus,
Porrecto informes rictu labroque tumenti,
Sanguineis horrendi oculis et crinibus hirsis.
500
Dextera Caucaseos apices scopulumque Promethei
Monstrat et Hyrcanos infestaque tigribus arua
Massagetasque manu promptos nec lactis egentes
Atque canum insignes praeclaris laudibus olim
Albanos; hinc se tellus ostendit Ibera,
505
Gens animo praestans inimica quietis et oci.
Caspia dehinc subeunt immitibus aspera saxis
Littora et immensum pelagus patrioque uagantes
Orbe Scythae et gelidas regio quae uergit in Arctos.
India laeua deo est, in qua non segniter armis
510
Formicas aurum effodere et seruare sub hisdem
Fama refert superingesta tellure cauernis;
Peruigili studio peracutis unguibus ipsae
Ingentes rostroque immani et grandibus alis
Praedonum exagitant saxosa per auia turbam
515
Comprensosque necant et membra trementia mandunt.
Parte alia ditem Rubri maris arduus oram
Spectat, ubi uarios gemmarum ripa colores
Spargit et immenso radiat preciosa nitore;
Horrendos hominum effigies uultusque ferarum
520
Terribiles uidet atque Indae miracula terrae.
Mox illi uirides syluae campique feraces
Occurrunt, quos saepe rigat felicibus undis
Acesines, Hypasis, Ganges, Hyarotis, Hidaspes
Atque Indus, permulta suo qui maximus amnis
525
Flumina suscipiens rapido petit aequora cursu;
Caeruleosque secans discreto limite fluctus
Immutata diu proprium tenet unda colorem.
Iamque sagittiferos Parthos palmisque refertam
Persida et Assyrios ac turrigerae Babylonis
530
Prisca Semiramis cernit perfecta labore
Moenia et euersam Beli, haud imitabile cuiquam
Regis opus, molem accedit fratrumque sepulchrum.
Proxima succedit regio, quam Tigris ab ortu
Irrigat; at parteis, Zephyrus quas perflat et Auster,
535
Maximus Euphrates sinuosis alluit undis.
Illa quidem angustos in longum uberrima fines
Porrigit ac nullo penitus discrimine totum
Aequauit natura solum; res nominis illi
Causa fuit, quoniam geminos interiacet amnes.
540
Sindonium inuoluens capiti uelamen in orbem
Ad numerum extrema pendentibus aure lapillis
Haud procui hinc Bactranus abest, non inscius arcu
Uulnera dirigere et patrio insultare camelo.
Post Drangas sparsi montana per auia Sacae
545
Apparent; Arabum spiranteis captat odores
Naribus atque iterum Euphratem Tigremque fluentes
Uallibus Armeniis Panchaeaque prospicit arua;
Nigrantes a fronte Syros et Amania saxa
Teque, tui nomen, palmosa Seleucia, regis
550
Quae retines et Orontis aquas foecunda rigantes
Culta bibis, leuibus tangit Caducifer alis.
Dissimiles habitu inter se nec moribus hisdem
Nec lingua similes populos ingentia circum
Terga patris Tauri positos rupesque Ceraunos
555
Protinus exuperat; mox praedatricibus adsunt
Classibus infames Lycii Cilicesque, priusquam
Pompeio tantum merito piratica laudis
Undique pacato peperisset laurea ponto.
Heu, quam post celebres pugnas latosque triumphos
560
Mors optanda fuit, Pharii miserabile regis
Ne socer aspiceret lachrymoso lumine munus!
Te quoque cedrifero, sublimis Amaxia, colli
Impostam Tegeaeus adit, quam cedere regni
In partem, Cleopatra, tui naualibus aptam
565
Praesidiis Latii ducis indulgentia iussit.
Inde Solos atque Arsinoen Tharsonque relinquit
Florentem ingeniis quondam et uirtute uirorum;
Quique secas mediam lymphis candentibus urbem,
Frigidus interdum uoluens rapidissimus unda,
570
Interdum stagno similis, pulcherrime Cydne,
Te super ingenti uolitans cum flamine fertur.
Haud procul apparet fuluo celeberrima nimbo
Et dilecta Ioui Rhodos; hinc uenerabile uatis
Carpathii specus et pueri testantia casum
575
Aequora se ostentant; diuinae sydera frontis
Si libet in partem paulum flexisse sinistram,
Condita Pellaeo despectet moenia regi
Et uigilem semper Pharon horrentemque Canopum
Ac Nilum, qui monstriferas septena per ora
580
In mare ducit aquas implorantesque colonos
Exoratus adit sitientiaque irrigat arua
Gurgite nimbifero, ignotis caput abditus oris.
Haec super innumeros dextra laeuaque iacentes
Transgreditur populos et nantes Cycladas undis,
585
Donec in apricam torquet talaria Cyprum.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.