Library › Latin: Philosophy › De Philosophia Mundi
The Philosophia, often called Philosophia Mundi, is a treatise in four books by William of Conches, the Norman grammarian and natural philosopher associated with the schools of Chartres and Paris. It opens with a prologue that quotes Cicero’s De Inventione on wisdom and eloquence, and attacks self-styled masters who know nothing of philosophy. The books then work through the created world: God, the world soul and the elements; the heavens, stars and planets; the air and weather; and the Earth, its waters, and human generation and physiology. A passage in the sample explains how the elements, seasons, humours and temperaments fit together. This text follows Gregor Maurach’s edition with its critical notes.
William’s work is one of the chief witnesses to the twelfth-century attempt to explain the natural world through reason and natural causes, drawing on Plato’s Timaeus, Macrobius, Boethius and newly available medical writings. Some of his views, such as his treatment of the world soul and his naturalistic account of the creation of man, drew criticism from William of Saint-Thierry. The book was widely copied, and William later revised its material in his Dragmaticon. It is a central text for understanding twelfth-century cosmology and science before the full recovery of Aristotle.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: herausgegeben, übersetzt und kommentiert von Gregor Maurach, Auctores scientiarum varii, Pretoria 1970), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Philosophy
De Philosophia Mundi
William of Conches · Liber Primus · every word parsed
1
PROLOGUS
Quoniam, ut ait Tullius Tullius : de inuent. 1,1 in prologo Rhetoricorum, eloquentia sine sine eloquentia etsi parum ‹pro dest› Mon 1, alii deteriores alio modo conati strueturam sententiae faciliorem reddere sapientia nocet, sapientia uero sine eloquentia etsi parum, tamen aliquid, cum eloquentia autem maxime prodest, errant qui postposita proficiente et non non solum hoc agentes Uat 2, Col, alii eiusdem gentis nocente adhaerent nocenti et non proficienti. Id namque agere est Mercurii Mercurii cf. Martian. Capell. lib. 1,23 sqq. et Philologiae coniugium tanta cura Uirtutis et Apollinis quaesitum, omni conuentu deorum approbatum soluere; id etiam est gladium semper acuere, sed numquam in proelio percutere. Multos tamen nomen magistri sibi usurpantes non solum hoc agere, sed etiam aliis sic: esse agendum iurantes cognoscimus.
Nihil quippe de philosophia scientes, de philosophia scientes: de philosophia cognoscentes Uind 1, 2, 3, Uat 1 aliquid se nescire confiteri erubescentes, suae imperitiae solacium quaerentes ea quae nesciunt nullius utilitatis esse minus cautis praedicant. Sed quia, ut ait Terentius, "non est mirum si meretrix mulier mulier meretrix (Ter. Andr. 755 mulier meretrix) Mon 2, Erl 1, Col, Par 3, Uind 3 Guilelmum e Terentio corrigentes impudenter agit," impudentia illorum postposita, de philosophia aliquid dicere proposuimus, ut diligentibus ipsam pro posse nostro proficiamus, non diligentes uero ad diligentiam excitemus.
Incipientes igitur a prima causa rerum usque ad hominem continuabimus tractatum, de ipso homine multa dicentes, illud ante principium dictionis petentes, ut si aliquid in hoc opere imperfectum imperfectum inueniatur : imperfectum uideatur Par 3, Uind 1, 2, 3 inueniatur, humanae imperfectioni deputetur nec ideo quod in eo utile erit, uituperetur. Neque enim propter unum male dictum bona uituperanda sicut neque propter unum bene dictum mala laudanda. Quandoque enim uigilat Thersites et dormit Ulixes: "Et longo fas est operi subrepere somnum". subrepere somnum : subrepere uel surrepere Par 1, 3, Erl 1, Erf 1, Uind 3; subripere (surrip.) cett. exceptis eis qui Guilelmum e Horatio correxerunt ueluti Mon 9, Uind 2 scribentes obrepere, cf. Hor. art. poet. 360° De philosophia igitur tractare incipientes, quid sit philosophia dicamus.
5
I QUID SIT PHILOSOPHIA
Philosophia est eorum quae sunt et non uidentur, et eorum quae sunt et uidentur uera comprehensio. Sunt et esse non uidentur incorporalia, sensus enim extra subiectam materiam nihil potest. Sunt et esse uidentur corporalia, seu diuinum seu caducum habeant corpus. Corpora namque subiacent sensui. Cum igitur in cognitione utrorumque utrorumque constet philosophia Uat 2, Col alii illius gentis sit philosophia, de utrisque disseramus inchoantes ab eis quae sunt et non uidentur. Sunt autem haec creator, anima mundi, daemones, animae hominum.
Sed quoniam creator omnibus prior est (omnia enim ab ipso habent existere et ipse a nullo), ab ipso incipiamus. Sed quia dicunt sancti in hac uita non posse deum deum perfecte cognoscere Mon l2, Uind 3, Erl 1, Erf 1, Tur, Col, Par 3, a(u perfecte cognosci, quid sit perfecte aliquid cognoscere ostendamus, ut innotescat, quare creator in hac uita perfecte cognosci non possit. undecim undecim cf. Boeth., P L 164, 159 sqq. sunt quae inquiruntur circa unamquamque rem: an sit, quid sit, quantum sit, ad quid sit, quale sit, quid agat, quid in ipsum agatur, ubi sit, qualiter in loco situm sit, quando sit, quid habeat. Perfecte ergo aliquid cognoscere est ista undecim de illo scire. Sed quamuis sciamus deum esse, quid sit, perfecte non comprehendimus; quantitas uero eiusdem, qui omnia implet, angustias nostri pectoris excedit; relationi illius explicandae humana sapientia deficit; qualitates illius non comprehendit; actionibus eius enarrandis infinitae linguae non sufficiunt; quid in ipsum agatur, non potentia agentis, sed permissio permissio est uolentis Uind 1, 2, 3; permissio uolentis omisso est Mon 91; permissione uolentis Par 1, Tur, Mon 2, 92; permissione est uolentis cett., menda coorta ex -ssio e est uolentis; ubi sit, qui supra omnia, infra omnia totus et integer; qualiter in loco sit, qui localis non Est Est ergo sapientia qua Mon 1, 2, 9, Par 1, Tur, alii; Est igitur sap. qua Uat 2, Erl 1, alii ; de tempore uero illius, qui ante omne tempus est; quid habeat, qui omnia palmo continet, nullus perfecte explicare potest. Nec ergo ergo casu non est factus: abundat ergo sed traditur in optimis codicibus (Mon 1, 9, Tur, Erl 1, Erf 1, Par 1, Uind 1, 2, 3); igitur casu non est factus Mon 2 illum omnino ignoramus, quem esse scimus, nec perfecte cognoscimus, de quo praedicta ignoramus.
II QUIBUS RATIONIBUS PROBETUR QUOD DEUS SIT
Et quoniam diximus in hac uita sciri deum esse, rationes quibus etiam incredulis hoc possit probari aperiamus, scil. per mundi creationem et cot\idianam dispositionem.
10
Cum enim mundus ex contrariis factus sit elementis (calidis, frigidis, humidis, siccis), uel natura operante uel casu uel aliquo artifice pro artifex — deus ergo exhibent Uat 2, Col, Stuttg aliique huius gentis necnon Par 1 haec: artifex uero ille uel homo uel angelus uel deus fuit. Ante uero mundus factus est quam homo, angelus uero cum mundo. Ergo solus deus mundum creauit. Per cotidianam, etc. in compositione mundi illa coniuncta sunt. Sed proprium est naturae semper contrarium fugere et simile appetere, non ergo natura contraria elementa coniunxit.
Casu uero coniuncta non sunt. Si enim casus mundum operatus esset, quare domum uel aliquid tale quod leuius est, non faceret? Iterum: si operatus esset casus mundum, aliquae causae praecessissent mundum, quarum concursus operaretur concursus operaretur illum Par 3 solus; concursus operaretur casum cett. illum. Est enim casus inopinatus euentus post uel ante euentus addunt complures rerum, interdum rei, e.g. Mon 9, Uind 3, Uat 1, Par 3 ex causis confluentibus. Cum ergo nihil praeter creatorem praecessit mundum, ergo casu non est factus; igitur aliquo artifice. Artifex uero ille homo non fuit, ante enim mundus est factus quam homo. Deus ergo.
Per cotidianam uero dispositionem idem sic: probatur: ea quae disponuntur, sapienter disponuntur; ergo aliqua sapientia sapientia autem illa uel humana uel angelica uel diuina, et porro conferre non potest. Angelica uero sapientia quomodo angelos disponeret? Diuina ergo, etc. Uat 2, Col, Par 1 quando prouidit, qualiter res crearet et creatas disponeret. Et quia ante saecula hoc prouidit, ante saecula sapientiam, g 8 uocabula illa Mon 2, 9, Tur, Erl 1, Erf 1, Uind 3, alii ; nihil enim sine sapientia sapienter disponitur. Est ergo sapientia, qua omnia disponuntur. Sapientia autem illa uel humana est uel diuina. Humana uero non est, quae res facit uiuere et loqui. Etsi namque humana sapientia formam hominis uel alterius animalis operatur, motum illi illi coaeternum esse Mon 2, 9, Uat 2, Col, Par 3 et uitam conferre non potest. Diuina ergo sapientia est, quae hoc agit. sed sed quia est difficile Mon 1, 2, 9, Uind 1, 2, 3; sed quia difficile est Erf 1; quia difficile sit Uat 1, Tur, Par 5; sit uel est om. Uat 2, Par 1, Erl 1 alii, id. quod certe elegantius est omnis sapientia alicuius est sapientia. Est ergo, cuius est illa sapientia, nec idem est homo. Deus ergo.
Sic per cotidianam dispositionem peruenitur ad diuinam sapientiam, per sapientiam ad diuinam substantiam. Unde diuina sapientia dicitur signaculum et imago diuinitatis.
In hac diuinitate omnium conditrice et omnia gubernante dixerunt philosophi inesse potentiam operandi, sapientiam, uoluntatem. Si enim non potuit et nesciuit, quomodo tam pulcra fecit? Si iterum fecit et noluit, uel ignorans uel coactus hoc fecit. Sed quid ignoraret, qui etiam nouit hominum cogitationes? Quis iterum cogeret illum, qui omnia potest? Est ergo in diuinitate potentia, sapientia, uoluntas, quas sancti tres personas uocant uocabula illis a uulgari propter affinitatem quandam transferentes, uocantes potentiam patrem, sapientiam filium, uoluntatem spiritum sanctum.
15
III DE TRIBUS PERSONIS
Potentia dicitur pater, quia omnia creat et paterno affectu disponit. Sapientia uero dicitur filius a patre ante saecula genitus et tamen illi coaeternus, quia ut filius temporaliter est a patre, ita sapientia aeternaliter et consubstantialiter a potentia.
Sed quia diximus filium gigni a patre et tamen coaeternum illi esse, de illa genitura aliquid dicamus, illud illud quod inuenitur: res. 53, 8 ante orantes, ne illud quod inuenitur "Generationem eius quis enarrabit?" putetur nobis officere; illud enim dictum est non quia impossibile sit, sed quia difficile.
Pater ergo genuit filium, i.e. diuina potentia sapientiam, i.e. filium, genuit; et hoc ex se, non non esset bonus ‹et creare uolens› Uat 2, Col ex alio, quia neque alicuius doctrina neque usus experientia, sed ex propria natura hoc scire habuit. Ex quo ex quo — ex eo Uat 1 solus; ex quo — ex quo cett. autem fuit fuit ita potens scripsi, fuit et potens codd. praeter Par 3 qui fuit potens et sapiens ita quod exhibet (si fas est dicere: de aeterno), ex eo hoc sciuit, nec fuit quin ista sciret. Si ergo aeternus est, et sapientia eius aeterna est. Sic igitur pater genuit filium coaeternum sibi et consubstantialem.
Uoluntas uero diuina dicitur spiritus sanctus. Est autem proprie proprie spiritus halitus Mon 1, 2, 9, Par 1, Erf 1, Uind 2, Par 3 alii; proprie spiritus anhelitus Mon l2, Uind 3, Erl 1, Uat 2, Col alii spiritus halitus, sed quia in spiritu et anhelitu saepe hominis uoluntas perpenditur (aliter enim spirat laetus, aliter iratus), diuinam uoluntatem translatiue translatiue dixerunt Uat 2, Col alii illius gentis uocauerunt spiritum, sed antonomasice sanctum.
20
Spiritus iste a patre et filio procedit, quia uoluntas diuina et bonitas inde, quod ita potens est et sapiens deus, effectu ostenditur. nihil nihil enim aliud est: est alii alio loco, e.g. nihil enim est aliud Mon 1, Uind 2, 3 alii, etc.; est om. Tur enim aliud est spiritum sanctum a patre et filio procedere quam quam tamen operata est: tamen om. Mon 2,9, Tur, Uind 3, Uat 1, alii, sed cf. sent. sequ. diuinam uoluntatem ex potentia et sapientia usque ad creationem rerum et gubernationem extendere.
Haec bonitas et uoluntas patri coaeterna est et filio. Non enim fuit ita potens et sapiens, quod non esset bonus, quia idem est deo et esse et bonum esse. Et ante tempora uoluit quod fecit, nulla enim in eo est mutabilitas. Coaeterna est ergo praedictis uoluntas et bonitas.
Sed haec personarum trinitas est essentiae unitas. Una enim substantia est potentia diuina textum immutauerunt Uat 2, Col sic: Una enim substantia est potentia diuina, et sapientia et bonitas.
Quae trinitas quamuis in omnibus cooperetur (numquam enim potentia diuina aliquid agit sine sapientia et uoluntate, nec sapientia sine potentia et uoluntate, nec uoluntas sine potentia et sapientia), tamen quaedam opera referuntur potentiae et sic: patri, quaedam sapientiae et inde filio, quaedam uoluntati et ideo ‹ideo› diuinam uoluntatem Uat 2, alii huius gentis sapientia et bonitas; quae trinitas quamuis in omnibus cooperetur, numquam quippe aliquid agit potenter et non sapienter et benigne, nec sapienter et non potenter uel benigne, nec benigne et non sapienter uel potenter, tamen quaedam, etc. spiritui saneto.
Attribuitur potentiae, i.e. patri, filii missio, quam tamen operata est sapientia et uoluntas. Attribuitur sapientiae, i.e. filio, incarnatio, quam tamen operata est potentia et uoluntas; et merito sapientiae ascribitur, cum enim tam potens esset, quod de potestate diaboli humanuni genus sola uoluntate eripere posset, maluit tamen diuinitatem coniungere humanitati, ut qui deum et hominem reconciliaret, in se quod hominis est et dei haberet. Si enim tantum deus esset, numquam diabolus in eum manus iniceret. Quippe quomodo seruus in filium potentis domini cognitum manum mitteret? Unde scriptum scriptum cf. 1 Cor. 2,8 est: "Si cognouissent, numquam filium dei crucifixissent". Si iterum tantum homo esset, quomodo captiuus captiuum liberaret? " Omnes Omnes enim: cf. Rom. 3,23 enim peccauerunt et egent gratia dei". Redemptor ergo noster deus fuit et homo et adhuc est, ut ex diuinitate saluare saluare posset : posset om. Uind 2 posset et ex humanitate latere latere diabolo posset: diabolum Uind 3, alii; latere diabolum non posset Erl 1; lateret diabolum Uat 2, alii eiusdem gentis diabolo posset, ut cum praeter ius et fas innocentem inuaderet, potestatem sibi commissam iuste amitteret.
25
Uoluntati uero et bonitati diuinae remissio peccatorum attribuitur, quia ex uoluntate et gratia condonat, quod ex potentia et sapientia quam cito factum est punire posset. Sed Sed quia dum loquimur: Sed dum dum loquimur Mon 1; quia om. praeter Mon 1 illum Mon 2, 9, Uat 1, Uind 2 quoque, alii quia, dum loquimur de diuinitate, angustias nostrae scientiae transgressi sumus, tacentes interim de ea ad reliqua transeamus, illud orantes ne, si aliquid quod scriptum non sit alibi, hic inueniatur, haeresis haeresis iudicetur: haeresis putetur Uind 2, Par 1, 3 alii iudicetur; non enim quia scriptum non est, haeresis est, sed si contra fidem est.
In partitione superiori de eis quae sunt et non uidentur primum posuimus creatorem, deinde animam mundi. Finito ergo tractatu de creatore de anima mundi aliquid dicamus.
IU DE ANIMA MUNDI
Anima ergo mundi secundum quosdam spiritus sanctus est. Uat 2, Col e Glosa p. 144 haec huc intulerunt : naturalis uigor. Tertii dicunt animam mundi esse quandam incorpoream substantiam, quae tota est in singulis corporibus, quamuis propter quorundam corporum tarditatem non idem in omnibus operatur. Quod uolens significare Uirgilius ait: "Quantum non noxia corpora tardant". In homine ergo, etc., in Uat 2 minutioribus litteris spatio breuiori inscriptum
Diuina enim uoluntate et bonitate (quae spiritus sanctus est, ut praediximus) omnia uiuunt quae in mundo uiuunt. Alii dicunt animam mundi esse naturalem uigorem rebus rebus ‹a deo› insitum Uat 2, Col, Par 3 insitum, quo quaedam uiuunt tantum, quaedam uiuunt et sentiunt, quaedam uiuunt et sentiunt et discernunt; nec est aliquid quod uiuat et sentiat et discernat, in quo non sit ille naturalis uigor. ille naturalis uigor non sit Mon 9, Erl 1, alii In homine ergo est illa et propria anima.
30
Si aliquis concludat: "Ergo in homine sunt duae animae", dicimus "Non", quia non dicimus animam mundi esse animam, sicut sicut nec caput mundi esse caput : sicut non dicimus caput mundi esse caput Mon 9, Erl 1, Uat 2, Col expolientes; sicut nec ‹Romam› caput mundi caput omisso esse Uind 1,2; lectiones commiscuit Mon 6 : sicut non dicimus Romam caput mundi esse caput nec caput mundi esse caput. — Hanc dicit Plato esse excogitatam ex diuidua et indiuidua substantia, ex eadem natura et diuersa. cuius cuius haec est diffinitio Uat 2, Uind 2, alii; cuius diffin. talis est Mon 9, Laur. Ashburnh. 995 expositionem si quis quaerat, in glossulis nostris super Platonem inueniet.
Tertium genus de eis quae sunt et non uidentur diximus daemones esse; de quibus tractare incipientes dicamus, quot illorum sint ordines et quare uocati sint daemones.
U DE DAEMONIBUS
Tres igitur daemonum ordines uoluit Plato esse, a superiori usque ad imum nihil sine rationali creatura esse affirmans.
Dicit enim in firmamento esse quoddam rationale animal quod ita diffinit: animal rationale, immortale, caeleste, impatibile (stellas uidelicet in firmamento, de quibus in loco suo dicemus, sunt enim de eis quae sunt et uidentur). Deinde dixit esse in aethere quoddam genus inuisibilis animalis, i.e. a firmamento usque ad lunam, primum in ordine daemonum, quod ita diffinitur: animal rationale, immortale, impatibile, aethereum, cuius dicit esse officium soli diuinae contemplationi uacare et et aliquos generat: ut aliquos generet Uind 1,2, Mon 9; ut et aliquos generet Mon 2; et ut aliquos generet Par 1; et aliquos generet Mon 1: duplex lectio iam in archetypo fuisse uidetur de eius contemplatione delectari.
35
In inferiori uero loco, scil. circa superiorem partem aeris, uicinam lunae,uicinam lunae: Erf 1 Col; uicini lunae Tur, Uat 1,2 Par 1, Uind 2; ‹uel› uicinae lunae Mon 1, 2, Erl 1; uicinum lunae Mon 9, Uind 3; non est aer totus uicinus lunae, ergo uicinum falsum necnon uicini ,genit. femin. uicinae de nullo uerbo pendet, uicinae assimilationis simillimum; uel illud duplicem indicaret lectionem dicit aliud esse genus, cuius est haec diffinitio: animal aereum, rationale, immortale, patibile, diligentiam hominibus impertiens, cuius est secundum eundem officium deferre preces hominum deo et uoluntatem dei hominibus uel per somnia uel per signa uel per intimam aspirationem uel uocalem admonitionem, quod quod corpora sint Mon 2, 9, Uind 3, Erl 1, alii dicitur patibile, quia cum diligat bonos, congaudet illorum prosperitati, compatitur aduersitati.
Tertius ordo est in hac humecta parte aeris, quod ita diffinitur: animal humectum, rationale, immortale, patibile, cuius est officium humanitati inuidere, ex inuidia insidiari, quia unde descendit per superbiam, ascendit humanitas per humilitatem. Et est ita luxuriosum, quod aliquando commiscet se mulieribus et aliquos generat. Unde incubi dicuntur daemones, qui sic: concumbunt. Qui differunt ab aliis daemonibus in hoc, quod duo primi ordines dicuntur calodaemones, i.e. bonum scientes, calos enim est bonum, daemon sciensdaemon sciens: Calcid. p. 132 et 174 Wasz.; isti uero dicuntur cacodaemones, i.e. malum scientes, cacos enim malum est, ne abhorreas inuenitur talis quoque constructio : malum est nec abhorreas …, unde dicitur (e.g. Mon 1), sed sic intelligas quae tradunt plurimi: isti uero dicuntur cacodaemones, et haec differentia exeogitata est, ne abhorreas nominis similitudinem, etc. unde dicitur malus angelus. Inferiorem, etc. Mon 1, Par 1, Erf 1, Uat 1; unde malus angelus et bonus. Inferiorem Uat 2, Col; unde dicitur bonus et malus angelus Mon 2, Uind 3; unde bonus et malus angelus. Inferiorem Par 3, Mon 9, Erl 1, alii nomen nomen nominis communitatem Uat 2, Col alii optime interpretantes 57, 557 A , quod isti et illi dicuntur daemones quasi scientes, cum isti et illi angeli dicantur, unde dicitur bonus angelus et malus. Inferiorem partem mundi, i.e. terram, habitat animal rationale, mortale, i.e. homo, de quo in loco suo dicemus.
UI UTRUM CORPORA SINT UEL SPIRITUS
De praedictis daemonibus quaeritur, utrum corpora habeant, cum animalia sint et omne animal dicatur corpus, an sint spiritus ut ait propheta: propheta: Ps. 103, 4 "Qui facit angelos suos spiritus". Inde dicunt quidam quod corpora sunt, sed ita subtilia, quod sensu percipi non possunt. Unde respectu nostrorum corporum, quae spissa et grossa sunt, spiritus dicuntur, quemadmodum aer, quamuis corpus sit, propter subtilitatem uocatur spiritus. Et hoc confirmant auctoritate beati Gregorii, qui in Moralibus de angelis loquens ait: "Comparatione quidem nostrorum corporum spiritus sunt, sed comparatione illius summi et incircumscripti spiritus corpora sunt dicenda". Hoc iterum probant auctoritate beati Augustini Augustini P L 40,260 , qui in Enchiridion quoddam tale ponit capitulum: "Qualia corpora angeli habeant".
Alii dicunt illos non esse corpora, sed spiritus. Sed quia ubique non sunt et de loco ad locum mouentur, comparatione summi spiritus, qui ubique totus et integer est, a beato Gregorio corpora dicti sunt. Nec inde sequitur, quod sint corpora, sicut est illud "Sapientia huius mundi stultitia est apud deum": non quia deus sapientiam huius mundi stultitiam reputet, sed quia ad comparationem diuinae sapientiae stultitia est. Nec tamen ideo sequitur, quod sit stultitia. De illo capitulo beati Augustini "Qualia corpora habeant angeli" dicunt beatum Augustinum loqui ibi de corporibus, quae assumunt, quando hominibus apparent, utrum uera sint corpora an non, nec tamen ideo dicit ea esse corpora.
40
Nos uero plus illorum sententiae accedimus, qui dicunt esse spiritus. Nec uideatur alicui inconueniens, quod Plato dicit duo genera esse calodaemonum, cum diuina scriptura dicat nouem esse ordines angelorum. Plato enim diuisit ea secundum loca, sed diuina pagina iuxta officia. In duobus ergo illis generibus continentur nouem ordines et e conuerso.
Post tractatum de creatore et anima mundi et daemonibus, restat tractare de anima hominis; sed quia de homine locuturi sumus, usque ad illum locum loqui de eius anima differamus, ut sit unus et continuus de homine tractatus.
UII DE ELEMENTIS
Hactenus de illis quae sunt et non uidentur nostra disseruit oratio; nunc ad ea quae sunt et uidentur stilus conuertatur.
Sed antequam initium dicendi faciamus, petimus, ut si loquentes de uisibilibus, aliquid probabile et non necessarium dicamus, uel necessarium et non probabile, non inde uituperemur: ut philosophi enim necessarium, etsi non probabile ponimus, ut physici uero probabile, etsi non necessarium adiungimus. Sed illud uideatur, si aliqui probabilius inter modernos inde tractauerunt. Tractaturi igitur de eis quae sunt et uidentur, quia illa corpora sunt et omnia corpora ex quattuor illius partes uel quinque zonae Uat 1, 2, Col, Erf 1, Uind 1, 2, 3; utrum hi codices uel quadrantes sustulerint an ceteri uel quadrantes e Glosa 129 huc transtulerint, incertum / constare humores Uat 2, Mon 9, Erl 1, Erf 1, alii, occurrunt et aliae positiones illius quattuor, res parum certa elementis ex elementis quattuor constant, ab elementis sumatur exordium, et ostendamus, quid sit elementum, quare quare quattuor sunt: sint Mon 2,9, Uind 2, alii ; sunt non solum uariatio stilistica, sed factum certissimum exprimit IU sunt elementa nec pauciora, quod fuit chaos elementorum et qualiter solutum.
45
Elementum ergo, ut ait Constantinus Constantinus uide adnot. 34 in Pantegni, est simpla et minima minima quantitate. Nec ergo elementum. Similiter, etc. omissis intercedentibus Par 3; minima quantitate non est terra Erl 1, Mon 6 pars alicuius corporis — simpla ad qualitatem, minima ad quantitatem; cuius expositio talis est: elementum est pars simpla, i.e. cuius non sunt contrariae qualitates. Sed quia hoc hoc totum uidentur corruptum hic et in Glosa p. 128; nonnulli praebent hae, nonnulli uidetur, sed etiam in his nullum auxilium; sensus est fort. : sed quia homo et cetera animaiia totum uidentur habere ossa et similia, ut remoueat illa, addit "minima", i.e. quae ita est pars alicuius, quod nihil nihil pars illarum est Mon 9, Uind 3, Erl 1, Erf 1, Tur, alii est pars eiusdem. Unde litterae per simile dicuntur elementa, quia ita sunt partes syllabae, quod nihil est pars illarum. Uoluit autem iste Constantinus ex IUI elementis constare humores, ex humoribus partesex humoribus partes omiomiras, i. consimiles, ut est caro et ossa, ex omiomiris organicas Uat 2, Col ex humoribus ‹spissatis› partes Uat 2, Col, Par 3 aliique huius gentis, interpretatio optima tam omiomiras, i.e. consimiles ut est caro caro et ossa Uat 2, Col, Uind 3 alii, sed cf. introduct. § 16 ossa, quam organicas, i.e. officiales ut manus pedes et similia, ex utrisque uero partibus humanum corpus constare. Ergo secundum eum nullum ex his IUI, quae uidentur et a quibusdam elementa reputata sunt, elementum est, uidel. neque terra nec aqua nec aer nec ignis, nullum quippe eorum est simplum qualitate, minimum quantitate. Etenim in terra aliquid est calidi, aliquid frigidi, aliquid sicci, aliquid humidi. Quod quia patens est lippis et tonsoribus, lippis et tonsoribus (cf. Hor. sat. 1, 7, 3) : cuilibet Uat 1, 2, Col, Uind decentius, Glosa 129 exhibet patens solum probationem illius praetermittamus, neque enim aperte uera neque aperte falsa probanda sunt, sed de quibus aliqua dubitatio est. Non est ergo simpla qualitate, minima quantitate, cum ex tam magnis partibus constet: quantae sunt IIII illius partes uel U zonae! Nec ergo elementum est. Similiter de aqua et aere et igne probari potest.
Elementa ergo sunt simplae et minimae particulae, quibus haec IIII constant, quae uidemus. Quae elementa numquam uidentur, sed ratione diuisionis intelliguntur. Diuiditur enim, ut figuraliter dicatur, humanum corpus in organica, scil. in manus etc., organica uero in omiomira, i.e. consimilia, uidel. in particulas carnis et ossis etc., omiomira autem in humores, melancoliam etc., humores in elementa, i.e. in simplas et minimas particulas. Cuius diuisionis pars actu, pars sola ratione et cogitatione fieri potest, corpus enim humanum in membra, membra in omiomira actus diuidere potest, sed omiomira in humores, humores in elementa solus intellectus diuidit, quia — ut ait Boethius in commentario super Porphyrium — "uis est intellectus coniuncta disiungere, disiuneta coniungere". Boethius – PL 63, 282, 13 sqq.
Sed quaerat aliquis: 'Ubi sunt elementa?' Nos uero dicimus: 'In compositione humani corporis et aliorum sicut littera est in compositione syllabae, etsi non per se'. Sed sunt quidam qui ut rustici nesciunt aliquid esse nisi sensu possint illud comprehendere, quia animalis homo non pereipit quae spiritus sunt, cum sapienti plus sint inquirenda insensibilia quam sensibilia. cum cum fine cf. Glosamp. 130 ergo illae simplae et minimae particulae elementa sunt, quae est frigida et sicca, terra est; quae frigida et humida, aqua est; quae calida et humida, aer est; quae calida et sicca, ignis est. Cum igitur haec IIII quae uidentur ex illis compositaex illis composita sint Uat 1,2, Col, Uind 3, Erl 1 sunt, illud in quo dominantur particulae frigidae et siccae, nomine illius elementi dicitur terra; in quo frigidae et humidae, aqua; in quo calidae et siccae, ignis. Si ergo illis digna uelimus imponere nomina, particulas praedictas dicamus 'elementa', ista IIII quae uidentur 'elementata'.
Sunt quidam, qui neque Constantini scripta neque alterius physici umquam legerunt, ex superbia ab aliquo discere dedignantes, ex arrogantia quae nesciunt confingentes, ne nihil dicere uideantur, dicunt elementa esse proprietates istorum quae uidentur, calorem scil., siccitatem, frigiditatem et humorem. Sed istis Physicam uelut in partem praedae detrahentibus reclamat eadem ore Piatonis uocantis elementa materias, cum nullae qualitates materia alicuius materia alicuius esse possint : possunt Uat 2, alii esse possint. Est etenim materia quod accepta forma transit in aliud. Reclamat item ore Ioannicii Ioannicii : cf. adnot. 41 qui in Isagogis suis ait aliud esse elementa, aliud commistiones eorum, quae sunt calidae et siccae, et sic de aliis. Iterum reclamat ore Macrobii Macrobius : comm. Somn. Scip. 1, 6, 25 sqq., quem locum Guilelmus fort, haud ita bene intellexit qui dicit: "Cum in singulis elementis essent diuersae qualitates, talem unieuique dedit, ut in eo cui inhaereret, et cognatam et similem reperiret, ut aqua cum terra frigiditatem, aer cum aqua humiditatem, ignis cum aere calorem." Uide ut dixit elementa non esse qualitates, sed qualitates esse in elementis! Si ergo quod alicui inest, diuersum est ab eo cui inest, non sunt qualitates elementa.
Sunt alii qui dicunt ista quae uidentur esse elementa comprobantes hoc auetoritate Iuuenalis, Iuuenalis : sat. 11,14 "interea gustus elementa per omnia quaerunt" qui de gulosis loquens ait: "Gustus per omnia elementa quaerunt", in terra scil. uenationes, in aqua pisces, in aere uolucres uolucres : aues Uat 2 alii e Glosa 130 . Et quia ista sententia uera est nec auetoritati Constantini contraria, qualiter cum illa stare possit, exponamus: Constantinus igitur ut physicus de naturis corporum tractans simplices illorum et minimas particulas elementa quasi prima principia uocauit; philosophi uero de creatione mundi agentes, non de naturis singulorum corporum, ista IIII quae uidentur elementa mundi dixerunt quia ex istis constat, et ista prima creata sunt et deinde ex eis ut elementis cetera omnia uel creata sunt uel creantur uel creabuntur, ut in sequentibus ostendetur. Nulla ergo inter hos contrarietas.
50
Sed dicunt contra: "Nullum istorum elementum est, quia nullum illorum est, quod ex IIII elementis factum non sit", quod probant sic: in terra terra quam aqua : aqua quam terra Mon 2, Uat 2, Col, Uind 3 aliquid de aqua est, quia humiditatis aliquid inde uidemus exire. In eadem aliquid est aeris, quod probat fumus inde euaporans, inde euaporans : inde euaporatus Uind 1, 2, 3 et aliquid caloris, quod tactu pereipimus. Similiter de aliis probant. Hoc idem probant auctoritate Piatonis Piatonis : cf. Calcid. p. 318 Wasz. qui ait: "Cum terra transeat in aquam et aqua in terram, quare magis dicatur terra quam aqua?" Nos uero dicimus contra in unoquoque illorum aliquid de aliis esse, nec tamen inde ea esse facta, quia non substantialiter, sed accidentaliter inest. Cum enim terra porosa porosa : ponderosa praeter Mon 1, Uat 2, Col, Uind 1 , 2 , 3 fere omnes sit et aquis circumdata, aliquid humoris aquae subintrat eam et aliquid aeris. Cum uero in medio mundi sit et ignis aequaliter ab ea ex omni parte distet, quid mirum si aliquid inde caloris recipiat? Insunt ergo ista terrae accidentaliter, non naturaliter neque ex eis constat. Similiter de aliis licet probare.
Sed quia breuitatem in hoc opere sectamur, quid in aliis de aliis sit et qualiter accidat eis, ingeniis aliorum inquirere dimittimus dimittimus : dimittamus Uat 2, Col, Mon 9, Uind 2, 3, alii elegantius . Etenim principium a magistro, sed perfectio debet esse ab ingenio.ab ingenio ‹et a studio› Uat 2, Col; ab ingenio ‹uel a studio› Erf 1
Quod iterum dicunt Platonem quaesisse, quare magis dicatur terra quam aqua, cum sic: dissoluatur, sic: intelligimus illum non loqui de elemento ibi, sed de parte elementi quae dissoluitur, numquam enim totum elementum dissoluitur. Dicit ergo id, quod dissoluitur, non terram, sed terreum i.e. partem terrae; sed sed elementa mundi : sunt autem elementa mundi Uat 1,2, Col; distinguere uoluit Guilelmus inter elementa corporum (quae ultima non uidentur) et elementa mundi, quae uisibilia quod remanet retinens proprietates terrae dicit terram et elementum. Sed de hoc deo annuente uitam satis dicemus.
UIII DE QUALITATIBUS ELEMENTORUM
Sunt ergo elementa corporum praedictae particulae, ut ait Constantinus, sed elementa mundi, quae uidentur. De quibus huiusmodi tractatus habendus uidetur, quare unumquodque factum sit, quare IIII nec pauciora. Sed quia firmior est sententia, quae auctoritate sapientis innititur, quid inde Plato Plato : sumpta e Macrob. comm. 1, 6, 28 sqq. senserit, ostendamus. "Diuini", inquit, "decoris ratio postulabat talem fieri mundum qui et uisum pateretur et tactum". Ac si diceret:ac si diceret : cf. Thes. Ling. Lat. 2, 1082, 76 sqq. "Cum deus sola bonitate, non indigentia, mundum creare disponeret, quippe qui perfectum bonum est, talem uoluit illum fieri, qui et uideretur et tangeretur, ut homo etiam oculis in rerum creatione et gubernatione diuinam potentiam et sapientiam et bonitatem percipiens potentiam timeret, sapientiam ueneraretur, bonitatem imitaretur".
55
Deinde subiungit: "Constabat autem nihil posse uideri sine ignis beneficio neque tangi sine solido neque solidum esse sine terra". (Quomodo uisus sine igne esse non possit nec tangibile sine terra, loquentes de sensibus corporeis ostendemus). Postea addit: "Idcirco iecit iecit post terram iterant Mon 1, 9 (ubi alterum iecit linea subducta deletum), Erf 1 deus quasi fundamenta ignem et terram. Sed quoniam in eis sunt contrarietates — quippe terra est corpulenta, obtusa, immobilis, ignis acutus, subtilis, mobilis — uidit deus sine medio ea iungi non posse et ideo inter ea medium creauit".
IX DE CONIUNCTIONE ELEMENTORUM
Et quia de coniunctione illorum fecimus mentionem, dicamus, quid sit commistio, quid coniunctio contrariorum. Commistio ergo contrariorum est, quando ex duobus ita fit unum, ut neutrum remaneat id quod ante fuerat, ut si calidissimum frigidissimo misceatur, fit tepidum neque calidissimo neque frigidissimo remanente. Coniunctio uero contrariorum est, quando ex duobus ita fit unum, quod utrumque reman et et ita : sieque Uat 2, Col quod ante fuerat. Sed hoc in contrariis,sed hoc in contrariis : quod in contrariis Uat 2, Col, alii expolitius habentibus agentes qualitates, sine medio esse non potest; sunt autem agentes qualitates calor, frigiditas; sed quare, loquentes de homine dicemus.
repugnant dissoluitque unum aliud. Oportet, etc. : repugnant et alterum ab altero Uat 2 omisso dissoluitque; repugnant et alterum dissoluetur ab altero. Oportet, etc. Col Si enim unum alteri apponatur, repugnant dissoluitque unum aliud. Oportet ergo, ut subsistant, medium esse. Quod si quodsi : id si Uat 2, Col qui saepe relatiua in demonstratiua et uice uersa immutant tale fuerit quod plus habeat se ad unum quam ad aliud, paulatim transibit in illud ad quod plus se habet et ita dissoluitur illa coniunctio, ut si inter calidissimum et frigidissimum aliquid ponatur plus habens se ad calidum quam ad frigidum ad frigidum transeunte : ad humidum transeunte Mon 1, 2, Tur, Erf 1 transeunte illo in naturam calidi peribit frigidum, et dissoluetur illa coniunctio. Sed si tale fuerit medium, quod aequaliter habeat se ad duo extrema non plus transiens in naturam unius quam alterius, coniunctionem illorum obseruabit.
Uolens ergo praedicta duo elementa non commisceri, sed coniungere, ut utrumque id quod est remaneret, medium inter illa creauit, non unum tantum, sed duo, scil. aquam et aera. Si enim solam aquam inter ea posuisset, cum cum aere humorem : cum aere humiditatem : Uat 1, 2, Col, Par 3, Mon 9 omissis similiter — solus sufficit; sola frigida et humida sufficit omisso aqua Erl 1; sola frigida et humida sufficiunt Par 3, alii : uides iam, quomodo additamentum abierit in mendam plus ad terram quam ad ignem se ad ignem se habeat Par 3, Uat 1, alii haberet (habet enim commune cum terra corpulentiam, obtusitatem, cum igne mobilitatem), coniunctio illa non duraret. Similiter, si solum aera, habet enim commune subtilitatem et mobilitatem cum igne, cum terra obtusitatem.
60
Sed dicet aliquis: "Etsi unum istorum non sufficeret, potuit deus facere aliud quod sufficeret". Sed dicimus nos non ponere terminum in diuina potentia, sed dicimus, de illi§ quae sunt nullum potuisse sufficere nec iuxta naturam rerum posse esse aliud quod sufficeret.
Sed quia iam ostendimus, quare unum ex istis solum non sufficeret, quare aliquid aliud esse non potest, aperiamus. Cum igitur inter aliqua duo sunt duae contrariae qualitates, quia binarius in duo aequa potest diuidi, potest esse aliquid, quod unam proprietatem uniuscuiusque retinens in medio sufficiat, ut cum terra et aer duas contrarias habent qualitates (est enim terra frigida et sicca, aer calidus et humidus) aqua habens commune cum terra frigiditatem, cum aere humorem, inter illa sola sufficit.(inter illa) sola sufficit ; aqua sola sufficit Uind 3; sola aqua frigida et humida sufficit Mon 9 Similiter ignis et aqua contrarias habent qualitates, est quippe ignis calidus et siccus, aqua frigida et humida. Sed quia aer habet commune cum aqua humiditatem, cum igne calorem, inter utramque solus sufficit.
Si uero inter aliqua sint tres contrariae, sicut nec ternarius in duo aequa potest diuidi, sic: nec medium medium quod utriusque unam accipiat : unum Par 3, Uind 1,2,3, sed unam certe se rede habet; utriusque Mon 1 (utrasque Mon 2 et utraque Tur huc pertinet), Mon 9, Erf 1, Par 1, 3; ab utroque Uat 2, Col, Uind 1, 2; ab utraque Uat 1, Uind 3 alii, praue; illud ab utroque pro utriusque substitutum ut lectio euaderet facilior , quod aequaliter habeat se ad ea, potest inueniri, oportet enim quod de de re cf. Glosamp. 132 uno unam accipiat, de alio duas. Sic enim nec aliter in integra potest diuidi ternarius. Qualitas uero per media non diuiditur. Non ergo potest esse medium nisi partieipans una et duabus. Iterum dicet: "Etsi secundum hanc sinzugiam trium qualitatum unum medium esse non potuit, secundum illam quae fit duabus qualitatibus illud habere potuerunt. Si enim inter ignem et aquam, quae contrarias habent qualitates, est aer aer, qui grauior igne et leuior aqua, merito: aer, qui quia grauior est igne Erl 1, Mon 6, alii ; aer, qui grauior igne et leuior est aqua Mon 9, cf. adnot primam huius paragraphi qui participat una unius, una alterius, quare inter ignem et terram, quae in sinzugia duarum qualitatum non habent omnino eas contrarias, unum medium, quod utriusque unam accipiat, esse non potuit (est enim ignis calidus et siccus, terra frigida et sicca)?"
Nos uero dicimus nec secundum hanc medium fuisse necessarium, cum in aliquo conueniant, scil. in siccitate, nec esse potuit. Si enim aliquid tale medium esset, quod ab utroque aliquid acciperet, uel acciperet ab igne calorem, a terra siccitatem et idem esset in hoc quod ignis; uel a terra frigiditatem, ab igne siccitatem et sic: idem esset quod terra; uel ab igne calorem, a terra frigiditatem (praeter haec, ut opinor, nihil potest confingi); sed impossibile est aliquid esse calidum et frigidum.
Cum enim sint IIII elementa et IIII illorum qualitates, inde fiunt fiunt: fiant Mon 1,2 UI complexiones, quarum IIII quidem sunt possibiles, duae impossibiles. Sunt autem IIII possibiles: calidum et siccum, calidum et humidum, frigidum et humidum, frigidum et siccum; duae uero impossibiles sunt: calidum et frigidum, humidum et siccum. Duo ergo elementa creator in medio posuit, quia unum praedictis rationibus in medio sufficere non potuit.
65
X DE DISPOSITIONE ELEMENTORUM
Elementorum uero talis est dispositio, quod inferiorem locum obtinet terra, deinde aqua, postea aer, superiorem ignis. Si enim aliquid inferius inferius terra esset, naturaliter grauis, ad illud tenderet breuiter dictum pro cum naturaliter grauis sit, quare inferius terra esset, quia naturaliter grauis est except. Mon 1,2, Tur, Erf 1 fere omnes terra esset, naturaliter grauis, ad illud tenderet (grauia enim naturaliter tendunt deorsum). Si uero aliquid supra ignem esset, ex leuitate ad illud tenderet et dissolui dissolui ab aliis contenderet Uat 1,2, Col, Uind 3 (tenderet Uind 2) ab aliis quaereret. Iuxta terram posita est aqua, quia, cum naturaliter grauis sit, etsi non quantum terra, secundum locum obtinere debuit. Deinde est aer qui grauior igne et leuior leuior terra Mon 1, 2, Uat 2, Erf 1, alii aqua merito inter utrumque ponitur.
XI DE CHAO
Et quoniam quid sit elementum docuimus et quot sint et quare plura non sint et causam ordinationisordinationis significauimus Par 3, Mon 9 signauimus, de chaode chao quod in principio mundi fuit, die. Uat 2, Col, i.e. elementorum confusione, quae fuit in principio, dicamus communem sententiam proponentes, deinde eam improbantes, ad ultimum nostram rationem confirmantes.
Dicunt omnes fere elementa in prima creatione certa loca loca non obtinuisse, immo in unam massam mixta erant et leuia et grauia modo ascendebant, modo descendebant. sub iungunt, etc. Uat 2, Col ut simul illud obscurius dictum explicaretur nota amplificationem in Uat 2, Col, Par 3: affirmas: massa illa, quae ex IIII elementis constabat, maior erat uel minor uel aequalis elementis, quae modo sunt? Si maior erat, non omne corporeum in IIII elementis continetur uel aliquid de ea periit. Si minor, tunc creator post eam aliquam nouam materiam creauit, ex qua elementa augmentauit. Si aequalis, omnem locum, quem illa IIII implent, implebat. Non igitur, quo ascenderet uel descenderet, habebat. Falsa, etc. non obtinuisse, sed modo simul ascendere, modo simul descendere. Subiungunt etiam rationem, quare: ut creator uidel. ostenderet, nisi nisi ‹diuina› bonitas Mon 2, Uind 3, Uat 1; nisi ‹sua› bonitas Uat 2, Col sua potentia et sapientia et bonitas res ordinaret, quanta rerum confusio foret. Deinde hoc approbant auctoritate Piatonis, qui in Timaeo ait deum ex inordinata iactatione elementa redegisse in ordinem. Nos uero dicimus falsam esse sententiam quam proponunt, non conuenientem esse rationem quam inducunt nec bene esse intellectam auctoritatem quam praetendunt. Prius ergo probemus sententiam esse falsam, postea rationem non esse conuenientem, deinde auctoritatem non bene esse intellectam.
70
Die ergo, quisquis hoc affirmas: Elementa tunc erant corpora corpora uel non : corp. an non Par 3, Uind 3, sed cf. Leum.-Hofm.-Szant. p. 546sq. uel non? Si corpora non erant, spiritus uel proprietates spiritus aut corporis erant. Sed neque spiritus neque liqua proprietas materia esse potest, nec ergo elementa. Corpora igitur erant et loca obtinebant (omne enim corpus in aliquo loco est)? Si in loco erant, uel ubi nunc sunt uel alibi. Sed extra elementa nullus locus est. Erant ergo elementa ubi nunc sunt; etiam si sic: etiamsi sic: non essent : etsi sic: non essent Uind 1, 2, Erf 1; non om. Mon 1 , 2 non essent disposita ut nunc sunt, in his IIII locis erant. aliquod aliquod — aliquod : aliquando — aliquando Mon l2, 2, Mon 92 primo loco, altero iam prima manus aliquando, Erl 1 ergo obtinebat inferiorem locum, aliquodaliqua proprietas Mon 9, Laur. Ashb. 995 et Basil., Uniu. Bibl. 8° IU, 35 soli, alia proprietas cett. superiorem, duo media loca. Si ergo, ut affirmas, simul descenderent inferius, cum aliis descenderent; sed non erat, quo descenderent. Similiter, si ascenderent superius, cum aliis ascenderent, sed non erat, quo ascenderent. Nec ergo simul ascendebant nec simul descendebant. Falsa est ergo illorum sententia.
Inconueniens uero est ratio quam inducunt, scil. deum ad hoc fecisse, ut ostenderet, quanta rerum confusio foret, nisi bonitas eam ordinaret. Cui ostenderet? Angelo? Sed angelus ex natura et gratia diuinam uoluntatem cognoscit. Homini? Sed nondum erat homo. Et si ut homini eam ostenderet facta esset, usque ad hominem seruaretur. Sed ante creationem hominis ordinata est. Inconueniens igitur haec est ratio.
Auctoritas uero Piatonis non bene ab eis intellecta est. Cum enim dicit Plato deum ex inordinata iactatione elementa reduxisse in ordinem, non ideo dicit, quod umquam inordinate iactarentur. Quis enim locus locus ullus : ullus om. Erl 1, Par 3 alii, sed cf. Leumann–Hofmann–Szantyr 2, p. 195, Zusatz oc ullus esset inordinationi deo cuncta disponente? Sed quia esset, nisi nisi ipse moneret ‹fugere›, fugiamus Uat 1, Uind 1, 2, 3, Mon 9 sic: ut nunc sunt a deo ordinata essent (cum enim terra naturaliter tendat deorsum ignisque sursum, nisi inferiorem locum terra obtineret et ignis superiorem, haec semper quaereret inferiorem, hic superiorem et sic: esset inordinata iactatio), hanc redegit creator in ordinem conferendo terrae locum inferiorem, igni superiorem, ut hic non haberet quo descenderet, nec haec quo ascenderet.
Ex inordinata igitur iactatione (non quae fuit, sed esse potuit) deus elementa redegit in ordinem, ueluti si monitu alieuius nostri amici aliquid quod contingeret nisi ipse moneret, fugiamus, dicimus "Iste liberauit nos ab hoc malo", non quia hoc malum primum primum : prius Uat 2, Colpulcrius fuisset et postea nos inde liberaret liberaret : liberasset Mon 9; esset — accidisset Uind 2, Erl 1, Mon 6; fuisset — accidisset Uat 2, Col, Par 3 propius ad regulas grammaticae accedentes sic dissolutum est : est om. Mon 2, sic: om. TUT; hoc sic: dissoluunt Mon 9; ita dissolutum est Erl 1, ita solutum est Mon 6 , sed quia nisi iste esset, nobis accideret.
Fuerunt in prima creatione ubi nunc sunt, sed non qualia nunc sunt. Etenim terra omnino cooperta erat aquis, aqua uero spissior quam modo sit et ad magnam partem aeris eleuata; aer autem spissior quam modo sit et obscurior, quippe cum neque sol neque luna neque aliae stellae essent, quibus illuminaretur. illuminarentur : Mon l1, 2, 91, Uind 3, Erl 1 Ignis similiter spissior erat quam modo sit.
75
Id uero, quod terra erat aquis omnino cooperta nec aliquo lumine illustrata nec aedifieiis distineta nec suis animalibus repleta; quod aqua et aer spissi et obscuri erant; quod in superioribus stellae non apparebant, uoeauerunt chaos, chaon Mon 1, Erf 1, Tur; cf. Thes. hing. Lat. 3, 990, 48 i.e. confusionem elementorum. Unde Moyses: Moyses : Gen. 1,2 "Terra erat inanis et uacua et tenebrae super faciem abyssi".
XII DE CREATIONE STELLARUM
Hoc chaos sic: dissolutum est: cum aqua aqua humida ex aere, frigida ex se; terra, etc. Uat 1, 2, Col usque ad maximam partem aeris esset eleuata, aer uero spissus et ignis similiter, in ea spissitudine aliquid terreae substantiae et aqueae inerat, quae ex ex hoc potest probari : ex hoc om. Mon 1, 2, 91 calore ignis et siccitate coagulata et durata corpora stellarum uisibilia et lucida creauit. Quod uero in compositione stellarum et de inferioribus et de superioribus elementis aliquid sit dominante tamen superiori, ex hoc potest probari, quod uisibilia sunt et splendida et mobilia. Quod enim uisibilia sunt, ex uisibili uel inuisibili habent. At ex inuisibili nihil potest esse uisibile, unde Lucretius Lucretius : rer. nat. 2, 888, cf. Glosam p. 120 : "Ex insensibili ne credas sensile nasci"ne credas uisibile nasci Mon 2, 9, Erl 1 (non Mon 6) qui duplicem praebet lectionem et Macrobius Macrobius : comm. Somn. Scip. 2, 15,30 : "Omnis qualitas geminata crescit, numquam contrarium operatur".
Non ergo ex igne uel aere habent, quod uisibilia sunt, haec quippe sunt inuisibilia; ex uisibili ergo, i.e. ex terra et aqua. Similiter quod splendida sunt et mobilia, ex obscuro et immobili non habent, ergo ex splendido et mobili, scil. ex aere et igne. Facta sunt ergo ex IIII elementis, sed de inferioribus dominatur in eis aqua, de superioribus ignis, et hoc ex effectu probari potest, quod calorem terris conferunt et ad nutrimentum sui humorem attrahunt. Similia namque congaudent similibus.
Hie subiciet aliquis: "Cum in aere sit humor spissior quam esset in igne, esset in igne : esset om. Uat 1 , 2 et calor, etsi non tantus, quare in aere corpora stellarum facta non sunt?" Nos uero dicimus quod, quamuis aer sit calidus, est tamen et humidus, non ergo potuit potuit desiccando spissare : expectes spissari, id quod exhibet Londin., Brit. Mus. Addington 11676 solus desiccando spissare et sic: corpus lucidum et uisibile creare. Ueluti si argilla argilla scripsi, aqua spissa codd. et Glosa p. 120, quod sensu uidetur carere superponatur superponatur — superponatur : supponatur — superponatur Uind 2, Erl 1; superponatur — subponatur Erf 1 igni, spissatur saepe et uertitur in in aliqua ‹parte› plus abundauerit ignis codd. praeter Mon 1, 2, 9, Uind 2, Par 1, Tur, Erl 1, sed Glosa quoque exhibet parte; tamen cf. Par 3 et Uind 1, qui habent in aqua, id quod demonstrat fort, horum quoque subarchetypum in aliqua habuisse solum; breuiloquentia an lacuna iam in archetypo? lapideam substantiam; sin autem superponatur alicui calido et humido, sicut aquae bullienti ita quod ab illo solo recipiat calorem, non spissabitur.
80
Uel secundum Constantinum: Cum sint ista IIII et in unoquoque duae qualitates, unam habent singularem ex ex aqua facti sunt e Glosa p. 121 Erf 1, Par 3, Mon 9, alii se, aliam ab alio. Ignis ex se calidus est, siccus a terra; aer humidus ex se, calidus ex igne; aqua humida est ex aere, sed frigida ex se; terra uero est ex se sicca, sed ex aqua est frigida. Quod uero in unoquoque est ex se, plus in eo praeualet quam quod ex alio est. Cum ergo in aere humiditas sit ex se, calor ex alio quia ex igne, ergo praeualuit in eo humiditas nec potuit desiccando corpora stellarum creare.
Iterum, quod maius est: Noniuit uoluntas creatoris stellas in aere esse. Cum enim uicinus sit terrae, si in eo stellae essent, ex uicinitate terram incenderent nec aliquid in ea uiuere posset.
XIII DE CREATIONE ANIMALIUM ET HOMINIS
Corporibus stellarum sic: sic: creatis : sic: om. Par 1, Uat 2, Erf 1, cf. Glosam p. 121 creatis, quia igneae sunt naturae, coeperunt mouere se et ex motu aera subditum calefacere. Sed mediante aere aqua calefacta est et ex aqua calefacta diuersa genera animalium creata sunt. Quorum quaedam, quae plus habuerunt superiorum elementorum, aues sunt; unde aues modo sunt in aere ex leuitate superiorum, modo descendunt in terram ex grauedine grauedine : grauitate Par 1, 3, Uat 1, Col (non Uat 2) inferiorum. Alia uero, quae plus aquae habuerunt, pisces sunt; unde in hoc solo elemento nec in alio possunt uiuere. Sic ergo pisces et aues ex aqua creati sunt, unde scriptum scriptum : Ambros., P L 17, 1190 est: "Magnae deus potentiae, qui ex aquis ortum genus partim remittis gurgiti, partim leuas in aera." Istis sic: creatis ex aqua effectu superiorum, ubi tenuior fuit aqua ex calore, et creatione praedictorum desiccata, desiccata, apparuerunt Mon 2, Erl 1, Uind 2, alii; desiccata et apparuerunt Mon 1,9, Uind 3 (qui desiccata est et apparuerunt), Par 1, 3, Erf 1; desiccata terra et app. Tur; desiccata est, apparueruntque Uat 2, Col alii huius stirpis apparuerunt in terra quasi quaedam maculae, in quibus habitant homines et alia quaedam animalia. homines et alia quaedam animalia Tur, Mon 2, Uind 2,3, Par 1; sed hoc loco alia i. q. cetera, id quod praebet Glosa p. 121 Sed cum terra ex superposita aqua esset lutosa, ex calore bulliens, creauit ex se diuersa genera animalium, et si in aliqua plus abundauerit ignis, colerica nata sunt ut leo; si terra, melancolica ut bos et asinus; si uero aqua, flegmatici flegmatica Tur, Mon 1 , 2 ut porci.
totus locus de muliere creanda abest a Glosa p. 122, id quod demonstrat Glosae ultimam recensionem post damnationem esse confectam, cf. Glosae p. 139, b et uiri doctissimi Ieauneau notam p. 11, nr. 3 editionis suae; locus fuerat in Uind 3, nunc erasum Ex quadam uero parte, in qua elementa aequaliter conuenerunt, humanum corpus factum est, et hoc est quod diuina diuina pagina : Genes. 2,7 diuina pagina : Genes. 1, 2, 7 pagina dicit deum fecisse hominem ex limo terrae. non non enim ad litteram credendum est : non enim ad litteram intelligere uolunt Uat 2, Col cautius post damnationem non enim credendum est: non enim credimus Uat 2, Col, alii huius gentis enim credendum est animam, quae spiritus est et leuis et munda, ex luto factam esse, sed a deo homini homini collatam : homini inspiratam Uat 2, Col alii, propter locum scriptura e collatam, unde ait scriptura:scriptura : Genes. 2, 71 diuersa animalia melancolica Mon 1, 2, Uind 1, 2, Uat 2, Par 1 multi "Formauit deus hominem ex limo terrae et inspirauit in faciem eius spiraculum uitae." Unde, cum diuersa melancolica creata sunt et infinita flegmatica et colerica, unus solus homo creatus est, quia (ut ait Boetius in Aritmetica) "omnis aequalitas pauca est et finita, inaequalitas numerosa et multiplex". Sed quoniam, quod est proximum aequalitati, etsi minus, tamen aliquanto temperatum, ex uicino limo terrae corpus mulieris esse creatum uerisimile uerisimile est : uerisimile quibusdam uidetur Uat 2, Col cautius post damnationem est, et ideo nec penitus penitus idem: est add. Mon 2, alii inferioris notae idem quod homo nec penitus diuersa ab homine nec ita temperata ut homo, quia calidissima frigidior est frigidissimo frigidissimo uiro secundum libr. 4, cap. 13 scrib. Uat 2, Uind 2, Erl 1, Erf 1, alii; frigido Mon 1 , 2 , 9 alii uiro, et hoc est quod diuina pagina dicit, deum fecisse mulierem ex latere Adae. Non enim ad litteram credendum est deum exeostasse primum hominem.
85
Sed dicet aliquis eadem ratione plures homines et feminas tunc posse creari et adhuc posse. Nos dicimus uerum esse, si diuina uoluntas esset, quia ut aliquid sit natura operante, necesse est diuinam uoluntatem praecedere.
Iterum dicet hoc esse diuinae potestati derogare sic: esse hominem factum dicere. Quibus respondemus: e contrario, id est ei conferre, quia ei attribuimus et talem rebus naturam dedisse et sic: per naturam operantem corpus humanum creasse. Nam in quo diuinae scripturae contrarii sumus, si, quod in illa dictum est esse factum, qualiter factum sit, explicemus? Si enim modo unus sapiens dicat aliquid esse factum et non explicet qualiter, alter uero dicat hoc idem et exponat, quae in hoc contrarietas? Sed quoniam ipsi nesciunt uires naturae, ut ignorantiae suae omnes socios habeant, nolunt aliquem eas inquirere, sed ut rusticos nos credere nec rationem quaerere, ut iam impleatur illud propheticum: "Erit sacerdos sicut populus".
Nos autem dicimus in omnibus rationem esse quaerendam, si potest inueniri. Sin autem alicui deficiat quod diuina pagina affirmat, saneto spiritui et fidei esse mandandum. Non enim ait Moyses Moyses : Exod. 12,4 : "Si agnus non potest comedi, statim igne comburatur", sed:"prius conuocet uicinum, qui coniunctus est domui suae". Et si nec ita sufficiant ad esum agni, tunc demum igne comburatur"; quia cum de diuinitate aliquid quaerimus, si ad illud comprehendendum non suffieimus, uicinum domui nostrae coniunctum conuocemus, i.e. manentem in eadem fide catholica inquiramus. Sin autem neque nos neque ille ad id comprehendendum sufficiamus, tunc igne fidei comburamus. Sed isti multos habentes uicinos domui suae coniunctos ex superbia nolunt aliquem conuocare maluntque nescire quam ab alio quaerere, et si inquirentem aliquem sciant, illum esse haereticum clamant plus de suo capucio praesumentes quam sapientiae suae confidentes. Sed quaeso, ne habitui credas, iam enim in eis impletum est quod ait Satiricus: "Fronti nulla fides, quis enim non non potuit desiccari uel temperari Mon 1 uicus abundat tristibus obscaenis?" et iterum: "Rarus sermo illis et magna libido tacendi"libido tacendi atque supercilia breuior coma Uat 2, Col locum Iuuenalis, sat. 2,14 docte continuantes.
XIU QUO TEMPORE ANNI MUNDUS CREATUS
Et quoniam de prima creatione rerum fecimus mentionem quam quam diuersi diuersis temporibus dicunt Uat 2 omissis ceteris diuersis temporibus diuersi diuersis rationibus rationibus hoc dicant Mon 2, 9, Par 1, 5, Uind 2, 3, Erf 1, Tur; hoc dicunt Mon 1, Uind 1 alii, dicunt eam esse factam Uat 2; dicant hanc esse factam Erl 1 dicunt esse factam, doceamus, qui in quo tempore et quibus rationibus hoc dicant.
90
Hebraei igitur et Latini dicunt in uere principium mundi fuisse, unde Uirgilius Uirgilius : georg. 2,336 sqq. loquens de diebus ueris ait: "Non alios crediderim prima origine mundi illuxisse dies aliumue habuisse tenorem", deinde subiungit: "Uer illud erat, uer agebat". Horum ratio talis est: quidquid quidquid oritur : quidquid creatur Mon 2, Erl 1, Par 1 oritur, aequalitate proportionum creari, Sed nullum tempus praeter uer temperatum est, in uere ergo nec in alio tempore anni creatio rerum facta est.
Aegyptii uero dicunt in Iulio factam esse mundi creationem, quos secutus Macrobius Macrobius : comm. Somn. Scip. 1,21, 25 dicit in natali die mundi Cancrum gestasse Lunam, Leonem Solem. Quorum haec est ratio: In prima creatione tantum fuisse humorem, quod terra erat cooperta aquis tantusque humor sine maximo calore non potuit temperari. Ergo in tempore anni, in quo est maximus calor, i.e. in aestate, facta est mundi creatio.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.