Library › Latin: Early Christian Writings › De Concordia Evangelistarum
This large work, also known as Unum ex quattuor, is a harmony of the four Gospels with commentary by Zachary, a scholar of Besançon (Chrysopolis) who later became a Premonstratensian canon at Laon and died around 1155. Three prefaces introduce it: the first discusses the excellence of the Gospel and its difference from the Law, the figures of the evangelists, and the matter, intention and end of the Gospel, citing Augustine’s De consensu evangelistarum; the second briefly describes the lives of the four evangelists. The harmony itself, in four books, combines the Gospel texts into a single narrative and explains it with glosses drawn from the Fathers and his own comments; the sample discusses true penitence, with a citation of Seneca.
Zachary’s harmony was one of the most widely used biblical aids of the twelfth and thirteenth centuries, studied in the schools alongside the Glossa ordinaria, and it survives in many manuscripts. It reflects the methods of the early schools of Laon and Paris, organising Gospel material and patristic interpretation for teaching. It helped prepare the way for later Gospel harmonies and for Peter Comestor’s Historia scholastica.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 186, Parisiis 1854), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · Early Christian Writings
De Concordia Evangelistarum
Zachary of Besançon · Zachariae Praefatio in Quatuor Libros Sequentes · every word parsed
1
De excellentia Euangelii et differentia ipsius ad legem, de figuris euangelistarum et eorum modo scribendi, de materia Euangelii, intentione, fine et ad quas partes philosophiae spectet, dictat ratio praescribere. Materia Euangelii sunt sanctae Trinitatis mysterium, Christus secundum diuinam et humanam naturam, dicta et facta eius, aliorumque facta et dicta ad ipsum. Intentionem uero et finem aperit Ioannes, dicens: Haec autem scripta sunt, ut credatis quia Iesus est Filius Dei, et ut credentes uitam habeatis in nomine eius . Finis enim (id est finalis causa Euangelii) est sane credere, perfecte diligere, sacramentis insigniri; et horum trium finalis causa est uita aeterna. Ad haec quippe adipiscenda fuit intentio euangelica praedicare et scribere.
Nunc de excellentia et differentia Euangelii dicamus. Augustinus de concordia euangelistarum: Inter omnes diuinas auctoritates Euangelium merito excellit. Quod enim lex de prophetae futurum praenuntiauerunt, hoc redditum atque completum in Euangelio demonstratur. Ex lib. Differentiarum Isidori: « Inter legem et Euangelium hoc interest quod in lege littera, in Euangelio gratia. Illa habuit umbram, ista ueritatem; illa data est propter transgressionem, ista propter iustificationem; illa ignoranti demonstrat peccatum, ista agnitum iuuat ut uitetur.; illa flagitiis deditos increpat, ista peccantes bonitate propria liberat; illa talionem decreuit reddere, ista etiam pro inimicis orare iussit; illa coniuges multas habere, crescere et generare praecepit, ista continentiam suasit; illic praedicatur circumcisio carnis, hic lauacrum in ablutionem cordis et corporis; illic Chanaan regnum et promissiones temporalium rerum continentur, hic uita aeterna regnumque coelorum promittitur. Illic Sabbati otium et requies celebratur, hic Sabbati requies in Christo habetur, qui dixit: Uenite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego uos reficiam, et inuenietis requiem animabus uestris . Illic a sanctis animalia immunda prohibentur, hic in corpore Christi (id est in sanctis suis), non admittitur, quidquid per illa immunda animalia in mores hominum significatur. Illic pecoribus immolatis carnis et sanguinis hostiae offerebantur, hic sacrificium carnis et sanguinis offertur Christi, quod per illa animalia figurabatur. Illic ex carne agni pascha celebratur, hic pascha nostrum immolatus est Christus , qui est uerus Agnus immaculatus. Illic neomeniae (id est, nouae lunae) principia celebrantur, hic noua creatura in Christo accipitur, ut Paulus ait: Si qua noua in Christo creatura, uetera transierunt, ecce facta sunt omnia noua . Quid plura? In lege quippe res gestae pro figura in significationem futurorum annuntiabantur, in gratia uero euangelicae ueritatis, quae annuntiata fuerunt, explentur. Item: In lege mandata scripta sunt et promissa, sed in lege mandata tenentur, quae legem implere uel conseruare iubent, promissa uero in Euangelii plenitudine consummantur. Item: Lex peccatum monstrauit, non abstulit; sed sub suo terrore redactos homines seruos effecit, et inde spiritum seruitutis habuisse priorem populum Apostolus docuit . Euangelium uero ueniens, crudelitatem legis amouit, peccata quae lex puniebat per spiritum seruitutis laxauit, per spiritum adoptionis filios ex seruis reddidit, amorem implendae legis omnibus donauit: et si deinceps punienda commiserint, per eumdem adoptionis spiritum indulget. Formam bene agendi praebuit, et ut possint agi quae docuit, adiutorem Spiritum infundit. Nam praecepta legalia comparatione Euangelii etiam non bona dicuntur, quia quod praecipiunt, non perficiunt; gratia uero Euangelii quod exterius imperat, interius ut perficiatur, iuuat. Ezechielis enim testimonio dicitur: Dedi eis praecepta non bona . Utique non bona, Euangelio comparate; quia in eis quaedam inutilia infirmioribus sensibus agenda permissa sunt, sicut illud ubi Deus Israelitarum cupiditatem spoliis Aegyptiorum satiari permisit . Nam pro eo quod carnalis populus modum egrederetur uindictae, lex permittit carnalibus rependere uicem mali, quod Euangelium firmioribus uetat. » Iunilius in libro ad Primasium episcopum: « Ueteris Testamenti intentio est Nouum figuris et aenigmatibus demonstrare; Euangelii autem, ad aeternae beatitudinis gloriam mentes humanas accendere. » Hieronymus Paulae et Eustochio in Epistolam ad Galatas: « Non putemus in uerbis Scripturarum esse Euangelium, sed in sensu; non in superficie, sed in medulla; non in sermonum foliis, sed in radice rationis. » Unde Ambrosius super Lucam: « Ecclesia, cum quatuor Euangelii libros habeat, unum Euangelium habet, unum Deum docet. » Remigius in Matthaeum: « Sciendum quia, sicut est una fides et unum baptisma, ita et unum Euangelium, quia una est doctrina. Et quod unum sit, Dominus manifestat, cum dicit: Ite: praedicate Euangelium omni creaturae . Et item: Praedicabitur regnum in toto orbe. . Et Paulus: Notum uobis facio, fratres, Euangelium, quod Euangelizatum est a me, quia non ab homine accepi illud, etc. . Et nos quotiescunque plurali numero dicimus Euangelia, nec doctrinam diuidimus, sed libros distinguimus. » Beda quoque super Lucam: « Cum sint quatuor euangelistae, non tam quatuor Euangelia, quam unum quatuor librorum ueritate consonum ediderunt. Sicut enim duo uersus eamdem prorsus habentes materiam, pro diuersitate metri et uerborum duo sunt, et tamen nonnisi unam continent sententiam, sic euangelistarum libri cum sint quatuor, unum continent Euangelium; quia unam doctrinam faciunt de fide catholica, de communione sacramentorum ac de praemio uirtutum. » Iuxta hoc dicit etiam Hieronymus super Marcum: « Quatuor Euangelia esse unum, et unum quatuor. Nam licet quatuor dicantur, quia diuisim et uario ordine quatuor ea perscripsere, tamen unum sunt in summa fidei catholicae. » Sic etiam dicit Augustinus psalmo CL, « quod plures Ecclesiae sunt una Ecclesia. Plures quidem uarietate tribuum et linguarum et populorum, una sunt participatione fidei et sacramentorum. » Euangelium interpretatur bona annuntiatio. Graece enim ευ bonum, αγγελιον annuntiatio dicitur, unde et angelus nuntius interpretatur.
De figuris euangelistarum non aduersas, sed diuersas Patrum sententias ponemus, ut lector eligat quod sibi potissimum uidebitur. Hieronymus in argumento ante Euangelia: « Quatuor Euangelia multo ante praedicta, Ezechielis uolumen probat, in quo prima uisio ita contexitur: Et in medio sicut similitudo quatuor animalium et uultus eorum facies hominis, et facies leonis, et facies uituli, et facies aquilae . Prima hominis facies Matthaeum significat, qui quasi de homine exorsus est scribere: Liber generationis Iesu Christi . Secunda Marcum, in quo uox leonis in eremo rugientis auditur: Uox clamantis in deserto . Tertia uituli, quae Lucam a Zacharia sacerdote sumpsisse initium praefigurat . Quarta Ioannem, qui ad altiora festinans, de uerbo Dei disputat . Et in Apocalypsi eadem significatio est, ubi dicitur: Animal primum simile leoni, secundum simile uitulo, tertium simile homini, quartum simile aquilae uolanti . » Sedulius: Hoc Mattheus, agens, hominem generaliter implet. Marcus ut alta fremit uox per deserta leonis. Iura sacerdotis Lucas tenet ore iuuenci. More uolans aquilae uerbo petit astra Ioannes. Aliter Iuuencus: Matthaeus instituit uirtutum tramite mores, Et bene uiuendi iusto dedit ordine leges. Marcus amat terras inter coelumque uolare, Et uehemens aquila stricto secat omnia lapsu. Lucas uberius describit praelia Christi Iure sacer uitulus, qui moenia fatur auita. Ioannes fremit ore leo similis rugienti. Intonat aeternae pandens mysteria uitae.
Augustinus uero sic in libro De concordia euangelistarum: « Matthaeus incarnationem Domini secundum regiam stirpem suscepit. Marcus tanquam pedissequus, et breuiator eius esse uidetur, cum solo Ioanne nihil dicens. Lucas sacerdotalem Domini stirpem occupauit, ad Dauid ascendens, non regium stemma secutus, sed per reges exiit ad Nathan (qui rex non fuit) filium Dauid; non sicut Matthaeus, qui per regem Salomonem descendens, caeteros reges prosecutus est. Non autem habuit breuiatorem Lucas, sicut Matthaeus. Et hoc forte non fuit sine aliquo sacramento, quia regum est non esse sine comitum obsequio. Lucas uero non habuit breuiatorem comitem. Nam sacerdos in sancta sanctorum solus intrabat. Hi tres maxime circa humanitatis facta uersati sunt, Ioannes uero circa diuinitatem. Proinde cum duae uirtutes sint animae, una actiua, altera contemplatiua, quas significauerunt uxores Iacob, Lia quae interpretatur laborans, et Rachel, quae interpretatur uisum principium, datur intelligi, tres euangelistas circa actiuam uirtutem fuisse uersatos, Ioannem uero circa contemplatiuam. Unde mihi uidetur probabilius attendisse illos, qui leonem in Matthaeo, hominem in Marco intellexerunt, uitulum uero in Luca, aquilam in Ioanne, quam qui hominem Matthaeo, aquilam Marco, leonem Ioanni tribuerunt. De principiis enim librorum coniecturam capere uoluerunt, non de tota intentione euangelistarum, quae magis fuerat perscrutanda. Multo enim congruentius Matthaeus regiam Christi personam maxime commendans, per leonem significatur. Unde et in Apocalypsi cum ipsa tribu regia leo commemoratus est, ubi dicitur: Uicit leo de tribu Iuda . Secundum Matthaeum magi narrantur uenisse ab oriente ad regem quaerendum et adorandum, qui eis per stellam natus apparuit, et ipse rex Herodes regem formidat infantem, atque ut eum possit occidere, tot paruulos necat . Lucam per uitulum significari neutri dubitauerunt, qui quasi animal hostiis deputatum, circa templum maxime et Hierosolymam narrationis suae uersatur incessu. In principio sacerdotem collocat ad aram orantem, populo foris stante. Mariam, concepto Domino, Hierosolymam mittit ad domum pontificis. Ibi Baptistam natum refert , illuc Dominum natum cum hostia transfert, illuc cum parentibus singulis annis ducit, duodennem in templo choris doctorum interserit , et post caetera discipulos Deum in templo laudantes in fine Euangelii concludit. »
5
Concordia Augustini, in quarto libro: « Ideo Marcus uidetur hominis demonstrare personam et Matthaei comes esse, quia cum illo plura dicit propter regiam personam, quae sine comitatu esse non solet, uel, quod probabilius est, quia cum ambobus incedit. Nam quamuis Matthaeo in pluribus, tamen in nonnullis Lucae magis congruit, ut hoc ipso demonstretur ad leonem et ad uitulum (hoc est, ad regalem quam Matthaeus, et ad sacerdotalem quam Lucas insinuat personam) id quod Christus homo est, pertinere, quam figuram Marcus gerit, pertinens ad utrumque. »
Augustinus super Ioannem, capite LXXXUI: « Plerique ante nos in animalibus quatuor intellexerunt leonem pro rege positum, quoniam uidetur esse rex bestiarum propter terribilem fortitudinem. Haec persona tributa est Matthaeo, quia in generatione Domini regiam seriem prosecutus est . Lucas autem quoniam coepit a sacerdotio Zachariae, sacerdotis faciens mentionem patris Ioannis Baptistae, uitulo deputatus est, quia magna uictima uitulus erat in sacrificio sacerdotum . Marco homo Christus merito assignatus est, quia neque de regia potestate aliquid dixit, neque de sacerdotali; sed tantum ab homine Christo exorsus est. Hi omnes de diuinitate pauca locuti sunt. Aquila est Ioannes, lucis aeternae contemplator. Dicuntur enim pulli aquilarum sic a parentibus probari, patris scilicet ungue suspendi, et radiis solis opponi. Qui firme contemplatus fuerit, filius agnoscitur; si acie palpitauerit, tanquam adulterinus ab ungue dimittitur. »
Ambrosius super Lucam: « Plerique putant Dominum nostrum quatuor formis animalium figurari. Ipse enim est homo, quia natus est ex Maria, leo quia fortis est, uitulus quia hostia, aquila quia resurrectio. »
Hieronymus super Marcum: « Christus est homo nascendo, uitulus moriendo, leo resurgendo, aquila ascendendo. »
Nunc autem quae ad scribendi modum congrue referri ualeant, proponamus, Ex epistola Augustini ad Uolusianum: « Modus ipse dicendi quo Euangelium contexitur, omnibus accessibilis est. Ea quae aperta continet, quasi amicus familiaris sine fuco ad cor loquitur indoctorum atque doctorum. Ea uero quae mysteriis occultat, nec ipsa eloquio superbo erigit, quo non audeat accedere mens tardiuscula et inerudita, quasi pauper ad diuitem; sed inuitat omnes humili sermone, quos non solum manifesta pascat, sed etiam secreta exerceat ueritate. His salubriter et parua corriguntur, et parua nutriuntur, et magna oblectantur ingenia. Summa Euangelii, iuxta Isidorum in sexto etymologiarum trifarie distinguitur, id est, in historia, in moribus, in allegoria. Rursus ista tria multifarie diuiduntur, id est, quid a Deo, quid ab angelis, uel hominibus gestum dictumque sit; quid a prophetis nuntiatum de Christo et corpore eius, quid de diabolo et membris ipsius, quid de ueteri et nouo populo, quid de praesenti saeculo et futuro regno atque iudicio.
10
Hieronymus super Marcum: « Quatuor sunt qualitates, de quibus sancta Euangelia contexuntur: praecepta, mandata, testimonia, exempla. In praeceptis iustitia, in mandatis charitas, in testimoniis fides, in exemplis perfectio. Praecepta huiusmodi: In uiam gentium ne abieritis , hoc est, diuerte a malo . Mandata, ut hoc: Mandatum nouum do nobis ut diligatis inuicem , hoc est, facere bonum et charitatem implere. Testimonia, quae in ore duorum uel trium, ut hoc: Ioannes testimonium perhibet de me, sed habeo testimonium maius Ioanne . Pater ipse qui in me manet, testimonium perhibet de me. Exempla, ut hoc: Discite a me quia mitis sum ; et: Estote perfecti sicut Pater uester coelestis perfectus est . Et alibi: Exemplum enim dedi uobis, ut et uos ita faciatis . Sed de his dicit Dauid: Praeceptum domini lucidum, illuminans oculos . Et alibi: Latum mandatum tuum nimis ; quia, qui diligit proximum totam legem impleuit (Rom. XIII). Item: Testimonia tua intellexi. . Et alibi: Testimonium domini fidele ; quia plus fide animi quam oculis carnis testimonium indiget. Quarto: Iudicia Domini uera iustificata in semetipsa , ut scilicet sic sint iudiciorum nostrorum exempla iustificata, sicut in iudiciis Dei comperta habemus. Unde idem alibi: A mandatis enim tuis timui . In quo enim iudicio iudicabimus, iudicabitur de nobis . In his quatuor qualitatibus sunt, timor, fides, spes, charitas. Timore namque, incipimus, fide seruamus quod incipimus, spe erigimur, charitate consummamur. Finis enim praecepti est charitas . Hi sunt quatuor menses, quos Christus ante messem praedixit, dicens: Nonne quatuor menses sunt usque ad messem . Ut et nos per praecepta Dei atque mandata ac testimonia et exempla, cum gaudio metamus in coelo fructus maturos, portantes nostros charitatis manipulos qui in lacrymis timoris , semina poenitentiae iactauimus in terra. »
Ex libro Iunilii ad Primasium: « In superficie euangelicae Scripturae quatuor dicendi species attendendae sunt, uidelicet historica, prophetica, prouerbialis, simpliciter docens. Historia autem est rei gestae narratio. Historica quidem specie texitur principaliter euangelica lectio, caeteris tribus secundario incidentibus. Nam ea quae prius secundum species caeteras dicta sunt, postea ab euangelistis ut historia relata sunt. Sicut prophetiae Zachariae et Elisabeth ab ipsis quidem dictae sunt spiritu prophetico, sed Lucas, qui refert, ordine narrat historico . Similiter prouerbia Domini et eius simplicem doctrinam ad seriem historiae reuocant euangelistae. Sciendum quod aliquando spiritu prophetico narratur historia, ut ibi: In principio creauit Deus coelum et terram . Et nonnunquam parabolice, ut: Homo quidam descendebat de Ierusalem in Iericho , etc. Prophetia autem est rerum latentium, praeteritarum, praesentium, futurarumque ex diuina inspiratione manifestatio. Praesentium, ut ibi: Unde hoc mihi, ut ueniat mater Domini ad me? Praeteritarum et futurarum, ubi dicit; Beata quae credidit, quoniam perficientur ea quae dicta sunt ei a Domino (ibid). Nominans enim matrem Domini, impraesentiarum intellexit eam in utero portare mundi saluatorem. Dicens uero beata quae credidit, aperte indicat, quia uerba angeli ad Mariam per Spiritum agnouit. Subiungens, perficientur, futura praeuidit. Prouerbialis uero species est figurata locutio, quae unum dicere uidetur, sed aliud intelligitur, et de praesenti tempore commonet. In hac enim allegorice sumitur intellectus, ita ut quodammodo uerborum superficies auferatur. Quatuor autem modis in Euangelio cognoscimus allegoriam, uidelicet aut secundum translationem, aut per imaginationem, aut per comparationem, aut secundum prouerbialem modum. Translatio autem est, cum animae motus siue humana membra ad insinuandas causas transferuntur ad Deum. Ubicunque enim sacra Scriptura in Deo describit caput, oculos, palpebras, aures, os, labia, linguam, cor, imaginem, uterum, manus, dextram, sinistram, digitos siue digitum, brachium, alas, scapulas, posteriora, pedes, item motus animae, iram, furorem, obliuionem, recordationem, poenitentiam, et alia his similia: non carnaliter iuxta historiam a recte intelligentibus sentienda sunt, sicut a Iudaeis et plerisque haereticis carnaliter sapientibus, qui Deum corporeum atque localem opinantur, sed spiritualiter omnia de eo intelligenda et confitenda sunt ueluti de illo qui simplex natura est et immutabilis, neque aliud est ipse, et aliud quod habet. Imaginatio uero est, ut ibi: Homo quidam descendebat de Ierusalem in Iericho. Et rursus in parabola uineae et agricolarum , Ordo enim eorum quae gerebantur a Christo, uelut imagine personae et negotii alterius refertur impletus. Comparatio autem est, ut illud: Simile est regnum coelorum sinapi, etc. . Non enim narratio sicut in superiori exemplo texitur, sed causarum solummodo comparatur effectus. Prouerbium uero est, sicut ibi: Qui non intrat per ostium in ouile ouium, sed ascendit aliunde ille fur est et latro . Simplex autem doctrina dicitur, ad differentiam caeterarum, quae de fide et moribus docet, non historiam texens, neque prophetiam, neque prouerbia continens; sed modo praecipit uel prohibet, modo persuadet uel dissuadet. Praeceptum est: Dilige Deum et proximum . Prohibitio est: Non occides . Persuasio uero est: Uende quaecunque habes et da pauperibus, si uis perfectus esse . Dissuasio autem est: Nolite iurare . Sic de similibus. » De praeceptis et prohibitionibus dicit Hieronymus in epistola ad Cellantiam, quia tota iustitia in eis dicitur. « Sicut enim mala prohibentur, ita etiam bona praecipiuntur. Ibi coercetur animus, hic incitatur. Ibi fecisse, hic non fecisse culpabile est. In quouis proposito, in quouis gradu aequale peccatum est, uel prohibita admittere, uel iussa non facere. »
Tribus quoque figuris, graui scilicet, mediocri, attenuata, stylus euangelicae lectionis distinguitur, iuxta quod Augustinus in IU De doctrina Christiana docet. Dicit enim: « De una eademque magna ot submisse, dicitur, si docetur; et temperare, is praedicatur; et granditer, si aduersus inde animus, ut conuertatur, impellitur. At uero hi modi in Euangelio manifestissimi sunt. Praedicatio namque euangelica mundum docuit, quod ipse ignorabat; suasit ei, quod nolebat; et tandem compulit eum gloriari in cruce Christi , quae, scandalum Iudaeis erat, gentibus uero stultitia .
Beda super Marcum: « Notandum quia euangelistae uno spiritu accensi, diuersum primordium narrationis et diuersum terminum statuere. Matthaeus a natiuitate humana exordiens, usque ad resurrectionem narrauit. Marcus ab euangelica praedicatione incipiens, peruenit usque ad ascensionem. Lucas a natiuitate praecursoris inchoans Euangelium, terminauit in ascensione Dominica, discipulis exspectantibus aduentum sancti Spiritus Ioannes ab aeternitate Uerbi Dei, pertingit usque ad resurrectionem.
Ambrosius II super Lucam: « Ioannes a coelestibus exordiis ad terrena descendit, dicens, quando erat Uerbum, quomodo erat, quid erat, quid egerat, quid agebat, ubi erat, quo uenerit, quomodo uenerit, quo tempore uenerit, qua causa uenerit. In principio, inquit, erat uerbum , habes quando erat. Et Uerbum erat apud Deum, habes quomodo erat; habes etiam quid erat, et Deus, inquit, erat Uerbum. Quid egerat: Omnia per ipsum facta sunt; quid agebat: Erat lux uera quae illuminat omnem hominem uenientem in hunc mundum. Et ubi erat, in hoc mundo; quo uenerit, in sua propria uenit; quomodo uenerit: Uerbum caro factum est; quando uenerit Ioannes Baptista dicit: Hic est de quo dixi, qui post me uenit, ante me factus est, prior me erat; qua causa uenerit, Ioannes testatur: Ecce Agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi. »
15
Augustinus in libro De concordia euangelistarum: « Sciendum est, unum euangelistam praetermisisse quae alius narrauit, in quo nulla est contrarietas; nec eumdem ordinem in pluribus eos seruasse, in quo etiam nulla repugnantia est. »
Item eodem, parte eadem: « Probabile est quod unusquisque euangelistarum eo se ordine credidit debuisse narrare, quo Deus, uoluit eius recordationi suggerere, Quapropter ubi ordo temporum non apparet, nihil nostra interesse debet, quem ordinem quilibet eorum tenuerit. »
Item eodem, parte eadem: « Memoriae commendare debemus, ut si quando talia singula apud singulos inuenerimus, ubi contrarietas solui non possit, sciamus esse aliud factum, ut in Matthaeo: Et transeunte inde Iesu, secuti sunt eum duo caeci . Duo caeci de quibus alii narrant non sunt isti; sed simile factum est. »
Has quoque regulas a modo scribendi non alienas sumpsimus, tum in Augustino de consensu euangelistarum, tum in aliis auctoritatibus.
Saepissime praemissa recapitulant euangelistae, ut Matthaeus, quod ante sermonem in monte habitum uocatus est, post sermonem reuocat ad narrationem . Et quod Maria unguento pretioso perfuderit caput Domini, in passione recolendo interserit . Sic de similibus.
20
Saepissime quoque praeoccupant euangelistae longe post dicenda, ut Lucas ante baptismum Domini, Ioannis carcerem commemorat, ; nec longe post baptismum praeoccupando ponit: Medice, cura teipsum; quanta audiuimus facta Capernaum, fac et hic in patria tua . Sic de similibus.
Nihil in cuiusque uerbis debemus inspicere, nisi uoluntatem cui habent uerba seruire, nec mentiri quemdam, si aliis uerbis dixerit quod ille uoluerit, cuius uerba non dicit. Unde Ioannis humilitatem et Domini celsitudinem Matthaeus sic exprimit: Cuius non sum dignus calceamenta portare . Alii uero sic: Non sum dignus soluere corrigiam calceamenti eius . Item Matthaeus: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui , Marcus: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui . Lucas: Tu es Filius meus dilectus, in te complacui mihi . Sententia eadem est. Sic et similia.
Euenit iuxta opinionem fieri rerum appellationes, scilicet ut ibi: Ego et pater tuus dolentes quaerebamus te . Pater, id est, qui putatur esse pater. Et ibi: Da mihi in disco caput Ioannis Baptistae. Et contristatus est rex , id est reputatus est contristari. Sic et similia.
Saepenumero designatur in Euangelio causa nomine sui effectus, ut a subiectis exemplis apparet: Exi, spiritus surde et mute , id est faciens surdum et mutum. Ego sum resurrectio , id est, faciens resurgere. De die illa uel hora nemo scit, neque angeli neque Filius , Filius nescit, id est, non facit suos scire. Antequam gallus cantet, ter me negabis , id est, habebis causam, timorem scilicet compellentem ad ter negandum me. Similiter dicitur: Iam moechatus est mulierem qui eam uiderit ad concupiscendum . Erat hora tertia, et crucifixerunt eum , id est, ut crucifigeretur firmiter statuerunt. Regnum coelorum dicitur interdum euangelica praedicatio, et quaedam alia per quae ad regnum peruenitur. Sic caetera.
Ponitur quoque nomen causae pro effectu, ut ubi: Quod factum est, in ipso uita erat , id est, praeordinatum a uita, quae mens uiuax, et primaeua rerum ratio, aeternitas est. Item: Eiecit de Maria Dominus daemonia , id est uitia quae immittuntur a daemoniis. Item: Uos duodecim elegi, et unus ex uobis diabolus est , id est, efficacia diaboli, minister eius est. Item: Sanguis eius super nos et super filios nostros , id est, ultio cuius causa erit sanguinis eius effusio, incumbat super nos et super filios nostros.
25
De diuersis in eadem successione positis, ut de eodem loquitur saepe Scriptura, ut ibi: Usque ad sanguinem Zachariae quem occidistis inter templum et altare . Non enim illi occiderant, sed patres. Item: Ego ueni in nomine Patris mei et non accepistis me: si alius uenerit in nomine suo, illum accipietis , uidelicet Antichristum. Item: Ego uobiscum sum usque ad consummationem saeculi . Sic caetera.
Plerumque significata res, ex similitudine rei significantis nomen suscipit, ut ibi: Ego sum uitis uera . Deinde: Ego sum uitis, uos palmites . Sic etiam fit quod Christus dicitur agnus, petra sine lapis, leo, uitulus, aquila et his similia.
Intelligitur quoque res significans appellatione significatae rei, ut ibi: Uidit coelos apertos , id est, ea quae coelorum apertionem significabant baptizatis. Uidi spiritum, id est, significationem spiritus, descendentem tanquam columbam, hoc est, sicut rem quae uere columba erat: In quem modum dicitur, gloriam eius quasi unigeniti , id est uere unigeniti a Patre. Item: Quidam de hic stantibus non gustabunt mortem, donec uideant Filium hominis uenientem in regno suo , id est, significantem uidelicet per transfigurationem suum futurum aduentum in regno gloriae. Item: Cum Iudas accepta buccella exisset, dixit Iesus: Nunc clarificatus est Filius hominis , id est nunc significata est clarificatio Filii hominis futura, scilicet in reproborum separatione a sanctis. Hinc est illud Augustini ad Bonifacium episcopum: « Si sacramenta quamdam similitudinem earum rerum, quarum sacramenta sunt, non haberent, omnino sacramenta non essent. Ex hac autem similitudine plerumque iam ipsarum rerum nomina accipiunt, secundum quem modum sacramentum fidei fides dicitur. Sic de similibus. »
A parte totum intelligitur, ut ibi: Uerbum caro factum est . Quid hic caro intelligendo est nisi homo? Et uidebit omnis caro salutare Dei . Quid potest intelligi, nisi omnis homo? Similiter ibi: Erit Filius hominis in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus , id est, infra tria spatia quae constant ex tribus diebus et tribus noctibus. Item: Uespere Sabbati , id est, nocte quae sequitur diem Sabbati. Numeri quoque quos eminentius sacra Scriptura commendat, uel per se, uel per multiplicationem pro uniuersitate ponuntur, ut septenarius ibi: Dominus eiecit de Maria septem daemonia , id est, uniuersa uitia. Sic caetera.
Nonnunquam reperitur in Euangelio plurale pro singulari. Quod Matthaeus et Marcus dicunt: Latrones qui crucifixi erant cum Domino, conuiciabantur ei , Lucas sic exponit: Unus de his qui pendebant latronibus, blasphemabat eum . Quod Lucas ait, milites accedere et acetum offerre, Matthaeus et Marcus dicunt, unum currere et acetum propinare. Uniuersalis etiam locutio ad solos electos interdum singulariter refertur, tacita reproborum multitudine, quasi nihil sit. Hinc est illud: Illuminat omnem hominem uenientem in hunc mundum , omnem uidelicet aeterna luce illuminandum. Item: Cum exaltatus fuero a terra, omnia traham ad meipsum , omnia scilicet trahenda per me ad uisionem Patris. Simile est illud: Omnia quae audiui a Patre meo, nota feci uobis . Ac si diceret: Omnia mihi ex Patre nota in quibus electorum salus consistit, per me scietis.
30
Filii pariter et patres in diuina Scriptura dicuntur imitatione, adoptione, natura, et doctrina. Imitatione sunt filii Abrahae quilibet boni, mali uero quilibet, filii diaboli. Unde illud: Uos ex patre diabolo estis . Adoptione, omnes pacifici filii Dei uocabuntur . Natura sunt patres et filii, ut Iacobus et Ioannes filii fuerunt Zebedaei. Doctrina uero sunt filii et patres, iuxta illud Pauli: In Christo Iesu per Euangelium ego uos genui . De quibus itaque Dominus dicit: Super cathedram Moysi sedent, quae dicunt, facite: quae faciunt, nolite facere : et si non exemplo, doctrina tamen filios generant.
Fratres quoque quatuor modis dicuntur: Natura, ut praedicti Iacobus et Ioannes; gente, ut omnes Iudaei, inter se fratres uocantur. Unde illud in Exodo: Si emeris fratrem tuum qui est Hebraeus, uel quae est Hebraea, seruiet tibi sex annis: in septimo dimittes eum liberum ; cognatione, ut illi qui de una familia sunt: unde Iacobus minor frater Domini dicitur, quoniam de Maria Cleophae sorore matris Domini, natus esse monstratur. Affectu etiam fratres dicuntur, qui in duo scinditur, in spirituale et commune. In spirituale, quia omnes Christiani fratres uocantur, ut: Ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum . In commune, quia omnes homines ex uno patre nati sunt. Unde apostolus: Si quis frater nominatur fornicator, etc.
In his quae de Christo leguntur, Scriptura quaedam refert ad diuinitatem, quaedam ad hominem assumptam, ut inconfusas eorum proprietates ostendat. Nonnunquam etiam simul utrumque commemorat, ut unitatem asserat. Ad diuinitatem refertur, ut est: Antequam Abraham fieret, ego sum . Ad humanitatem pertinet, ut est: Tradent eum gentibus ad crucifigendum . Utrumque commemoratur, ut ubi: Uerbum caro factum est . Unde sequitur: Plenum gratiae et ueritatis . Nonnunquam ad humanitatem uidentur dicta, quae ad deitatem sunt specialiter referenda, ut est: Filius hominis qui est in coelo . Rursum, diuinitati nonnunquam uidentur ascripta, quae specialiter referuntur ad carnem ut est: Si enim cognouissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent . Item quaedam secundum animam Christi, quaedam secundum corpus intelliguntur. Ad animam spectant, ut ista: Cibus meus est, ut faciam uoluntatem Patris . Spiritus Domini super me, propter quod unxit me . Spiritualis enim, non corporalis fuit unctio illa. De corpore accipienda sunt, ut haec: Erit Filius hominis in corde terra . Si exaltatus fuero a terra . Tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum . Item, iuxta illud Pauli: Integer spiritus uester, et anima et corpus sine querela in aduentu Domini seruetur , in humanitate Christi anima et spiritus attendenda sunt. Unde illud: Et factus est in agonia . Et illud: Spiritus quidem promptus est, caro autem infirma . Uox autem animae est ibi: Transeat a me calix . Uox uero Spiritus ibi: Si non potest calix transire nisi bibam illum, fiat uoluntas tua . Item coniunctim saepe significatur Christus in una persona cum suis; et tunc quid capiti quid corpori conueniat, prudens lector intelligat.
Restat nunc de disciplinis philosophiae disserere. Origenes super Canticum canticorum: « Generales, inquit, disciplinae tres sunt: Moralis, naturalis, inspectiua. Logicam, id est, rationalem, alii quartam dixerunt, alii non: sed per totum corpus trium supradictarum esse insertam, nec ab eis separari posse. Haec, ut mihi uidetur, Graeci sumpserunt a Salomone, et ipse Salomon a Spiritu sancto. Salomon ergo uolens has tres disciplinas distinguere, tribus eas libellis edidit: In Prouerbiis moralem, in Ecclesiaste naturalem, in hoc libello inspectiuam. Et in hoc uidetur mihi logiciae meminisse, per quam proprietas uniuscuiusque sermonis distinguitur, et in qua principue erudiri conuenit pueros, quia, qui in his eruditur, necessario rationabiliter per ea quae didicit, seipsum gubernat, et uarias dicendi species in diuinis eloquiis cognoscit, tropos uidelicet et figuratas locutiones. Haec triplex philosophiae forma, praesignata fuit in tribus patriarchis: In Abraham moralis, per obedientiam quam habuit ; in Isaac naturalis, fodiendo puteos et rimando profunda rerum ; in Iacob inspectiua, uidendo scalam a terris in coelum porrectam et angelorum uias : unde et Israel nominatus est. Haec Origenes.
Boetius uero in Commento ad Fabium super Porphyrium, ita diffinit philosophiam et diuidit: « Philosophia est amor et studium sapientiae, non huius quae in artibus quibusdam et in subtili scientia uersatur, sed illius quae nullius indigens, uiuax mens et sola rerum primaeua ratio est. Est autem intelligentis animi illuminatio, et ad seipsam retractio. Philsophiae duae sunt species, theorica et practica, id est, speculatiua et actiua. Theorices (id est, contemplatiua uel speculatiuae) tres species sunt: una de intellectibilibus, alia de intelligibilibus, alia de naturalibus. Intellectibile est, quod unum atque idem per se in propria semper diuinitate consistens, nullis unquam sensibus, sed sola tantum mente intellectuque capitur. Quae res ad speculationem Dei atque ad animi incorporalitatem pertinet. Hanc partem Graeci theologiam nominant. Secunda pars est intelligibilis, quae intellectibilem intelligentiam comprehendit. Haec pertinet ad omnes animas rationales, quae tactu corporum coelestium et terrestrium ab intellectibilibus ad intelligibilia degenerauerunt, ut beatiores sunt, quoties se intellectibilibus applicant. Tertia species est, quae circa corporum cognitionem uersatur, physiologia dicta. Merito intelligibiles media collocatur, quod habeat et corporum animationem, et intellectibilium considerationem. Practicae quoque, id est actiuae, sunt tres species. Prima est, quae, sui curam gerens, cunctis sese erigit, exornat augetque uirtutibus, nibil in uita admittens quo non gaudeat, nihil faciens poenitendum. Secunda est, quae, reipublicae curam suscipiens, cunctorum saluti suae prouidentiae solertia, et iustitiae libra, et fortitudinis stabilitate, et temperantiae patientia medetur. Tertia est, quae familiaris rei officium mediocri componens dispositione distribuit. Sunt harum et aliae subdiuisiones, quas nunc persequi supersedendum est. Hucusque Boetius. Nos uero primam speciem practices possumus appellare solitariam, secundam publicam tertiam familiarem. Ad solitariam practicam respicit, quod Iesus solitariam uitam duxit in deserto quadraginta diebus, quod exiit in montem orare , et erat pernoctans in oratione , quod etiam, cum uellent eum rapere et facere regem, fugit : et dimissa turba, ascendit in montem solus orare, et caetera in quibus singularis perfectio sanctitatis eius declaratur. Ad familiarem uero practica pertinet, ut illud: Fili, quid fecisti nobis sic? Ecce, pater tuus et ego dolentes quaerebamus te, et descendit cum eis Nazareth, et erat subditus illis . Et quod, dimissis turbis, dixerit discipulis parabolas, atque eos modo increpat, modo laudat, et de cruce discipulo matrem commendat. Sic et similia. Publica uero practica notatur in parabolis, ut ibi: Homo erat paterfamilias, qui plantauit uineam, et sepem circumdedit ei . Sic et ibi: Qui non intrat per ostium in ouile ouium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro . Similiter in aliis. In parabolis enim bipartita est intelligentia. In eis namque intelligi oportet principaliter illa, quae per similitudinem accipiuntur: quod fieri nequit, nisi et ea intelligamus: quae ex ui uerborum consueto usu significantur. Et haec quidem ad communem practicam proprie attinent, ueluti discretio seminandi, ne semen cadat secus uiam, et uolucres coeli comedant illud ne cadat in petrosa, et aestu solis arescat, ne inter spinas, et suffocetur ab illis; sed in terram bonam si ceciderit, dabit fructum . Sic et in caeteris. Uel publica practica consideranda est, ubicunque Dominus communiter omnes instruit de moribus. Iuxta praedicta dicuntur aliae uirtutes politicae, aliae purgatoriae, aliae purgati animi. Ad theoricam sane spectat Euangelium, per intellectibilem speciem quae theologia dicitur, ubicunque diuinitatem sine per uerba, seu per miracula indicat, id est, ubi Trinitatem reserat, et ubi Christum uerum Deum esse probat. Per intelligibilem uero speciem facit nos euangelica lectio theoricos, ubi Christus uerus homo esse probatur, et ubi animae docentur seipsas attendere, et suam in corporibus animationem et in aeternis considerationem. Ad physiologiam quidam respicit, quod ibi dicitur: Non intelligitis quia omne quod in os intrat, in uentrem uadit, et in secessum emittitur .
35
Ambrosius super Lucam: « Tria sunt quae philosophi mundi istius praecellentissima putauerunt, triplicem scilicet esse sapientiam, quod aut rationalis est, aut naturalis, aut moralis. Haec tria in Ueteri Testamento possumus aduertere. Quid enim aliud significant tres illi putei, quorum unus est uisionis, alius iuramenti, tertius abundantiae, nisi triplicem istam in patriarchis fuisse uirtutem? Puteus uisionis est rationabilis, eo quod ratio uisum mentis acuit, et animi purgat obtutum. Puteus iuramenti est sapientia naturalis, quae ea quae naturae sunt, comprehendit et affirmat quasi iurando, cum Dominus naturae, id est Deus, quasi testis fidei adhibetur. Puteus abundantiae est ethicus, eo quod cedentibus Allophylis, quorum specie uitia corporis figurantur, uiuae uenae liquorem Isaac inuenit . Purum enim, profluunt boni mores, et bonitas ipsa popularis [pluralis] abundat aliis, sibi restrictior. Quid etiam tres libri Salomonis nisi trinae huius sapientiae Salomonem ostendunt fuisse solertem? De ethicis in Prouerbiis scripsit, de naturalibus in Ecclesiaste, uanitati enim creatura mundi subiecta est , de mirabilibus et rationabilibus in Cantico canticorum, eo quod, cum animae nostrae uerbi coelestis amor infunditur, et rationi mens sancta connectitur, admiranda mysteria reuelantur. Euangelistis quoque quam putas defuisse sapientiam? Qui, cum uariis generibus sapientiae sint referti, singuli tamen diuerso genere praestant. Est enim sapientia naturalis in Ioanne, qui Uerbum in principio reperit, transcendens angelos et uirtutes coelorum. Matthaeus singula prosecutus secundum hominem, moraliter edidit nobis praecepta uiuendi. Marcus rationabiliter mox in principio locandum putauit: Ecce mitto angelum meum , et, uox clamantis in deserto , ut admirationem moueret et, doceret humilitatem in Ioanne Baptista, qua Deo placuit. At uero Lucas uelut historicum ordinem tenuit, omnes sapientiae species complectens. Pertinet enim ad naturam, quod Spiritum sanctum Creatorem etiam Dominicae incarnationis exstitisse reserauit . Unde et Dauid docens sapientiam naturalem, ait: Emitte spiritum tuum, ut creabuntur . Docet moralia in beatitudinibus, et in illo sermone Domini ostendit inimicum etiam esse diligendum . Docet rationabilia, cum dicit: Qui fidelis est in minimo, et in maiori fidelis est . Ergo sapientia spiritualis possidet omnem principatum, quem falso sibi uindicat humana prudentia, praesertim cum ipsum mysterium Trinitatis sine hoc principatu non sit. Naturaliter enim Pater genuit Filium, moraliter Filius factus est obediens Patri usque ad mortem, rationabiliter a Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, qui rationem diuinitatis colendae et uitae regendae humanis pectoribus infundit.
Ambrosii et Boetii diuisiones de philosophia, uicissim se includunt. Moralis enim philosophia continet tres species practices, rationalem, id est inspectiuam, intellectibilem et intelligibilem. Naturalis uero eadem est, quae et physiologia.
Augustinus in Epistola ad Uolusianum: « Ex his duobus praeceptis: Diliges Deum et proximum , dicit Christus totam legem prophetasque pendere. Hic physica est, quoniam omnes omnium naturarum causae in Deo creatore sunt. Hic ethica, quoniam uita bona et honesta non aliunde formatur, quam cum ea quae diligenda sunt, quemadmodum diligenda sunt, diliguntur, hoc est, Deus et proximus. Hic logica, quoniam ueritas lumenque animae rationalis, nonnisi Deus est. Hic etiam laudabilis reipublicae salus. Neque enim conditur et custoditur optima ciuitas, nisi fundamento et uinculo fidei firmaeque concordiae, cum bonum commune diligitur, quod summum ac uerissimum Deus est, atque in illo inuicem sincerissime se homines diligunt, cum propter illum se diligunt, cui quo animo diligant, occultare non possunt. Idem in octauo de ciuitate Dei. Fortassis qui Platonem philosophis gentium praelatum acutius intellexisse laudant, aliquid tale de Deo sentiunt, ut in illo inueniatur et causa subsistendi, et ratio intelligendi, et ordo uiuendi, quorum unum ad naturalem, alterum ad rationalem, tertium ad moralem partem intelligitur pertinere. Si enim homo ita creatus est, ut per id quod in eo praecellit, attingat illud quod cuncta praecellit, id est unum uerum optimum Deum, sine quo nulla natura subsistit, nulla doctrina instruit, nullius usus expedit, ipse quaeratur, ubi nobis secura sunt omnia: ipse cernatur, ubi nobis certa sunt omnia; ipse diligatur, ubi nobis recta sunt omnia. Bene ergo dixit Plato: Dei huius imitatorem, cognitorem, amatorem esse sapientem, cuius participatione beatus fit. Benedixit, summum bonum esse Deum, unde uult esse philosophum amatorem Dei, ut, quoniam philosophia ad beatam uitam tendit, fruens Deo, sit beatus. Et sciendum est quod, licet Christiani non utantur more quorumdam philosophorum uel physica, id est naturali; philosophia, uel logica, id est rationali; uel ethica, id est morali, non ideo tamen nesciunt ab uno uero Deo atque optimo, et naturam nobis esse, qua facti ad imaginem eius sumus; et doctrinam, qua eum nosque nouerimus; et gratiam, qua illi cohaerendo beati sumus. Siue ergo Platonici, siue quicunque alii, Deo cognito, repererunt ubi esset et causa constituendae uniuersitatis, et lux percipiendae ueritatis, et fons uiuidae felicitatis, cum de Deo ista sentiunt, nobiscum sentiunt.
Ambrosius in Epistolam ad Colossenses: « Ideo non legimus quadriuium in Euangelio, uel in Epistola, quia curam animae impedit, cum in agnitione Christi omnem salutem et sapientiam habeamus. »
Quae autem causae exstiterint ut Euangelium scriberetur, uideamus. Hieronymus in Argumento ante Euangelia: « Ob eorum maxime causam, qui in Iesum crediderant ex Iudaeis, et nequaquam legis umbram seruabant, succedente Euangelii ueritate, Matthaeus Euangelium edidit. Sic enim priusquam transiret cum aliis apostolis ad gentes, Ecclesiis de Iudaea quod praedicauerat uerbo, firmauit scripto, ne falsi praedicatores et Ecclesiarum peruersores, aliquos superseminarent errores. » Idem in eodem: « Ioannes, cum esset in Asia, et haereticorum semina pullularent Ebionis et caeterorum, coactus est ab Asiae episcopis de diuinitate Saluatoris scribere. Hunc ecclesiastica narrat historia, cum a fratribus cogeretur ut scriberet, ita facturum se respondisse, si, indicto ieiunio, in commune omnes Deum precarentur. Quo expleto, eructauit: In principio erat Uerbum, etc. Beda in Marcum: « Cum Romanae urbi Dei lumen, praedicante Petro apostolo, fuisset exortum, adeo delectabantur mentes audientium in diuino sermone, ut nulla satietas eis inde fieret. Unde Marcum discipulum eius exorauerunt, ut quae ille praedicabat, ipse Scripturae traderet, quo domi forisque in huiuscemodi uerbi meditationibus permanerent. Quod multum placuit Petro. » Clemens in Libro IU dispositionum haec ita gesta describit. Beda in Lucam: « Significat in prooemio Lucas, eam sibi maxime causam Euangelii fuisse scribendi, ne pseudoeuangelistis facultas esset praedicandi falsa, qui sub nomine apostolorum conati sunt inducere sectas perfidiae. Denique nonnulli Thomae, alii Bartholomaei, quidam Matthiae, aliqui etiam duodecim apostolorum titulo reperiuntur falso sua scripta praenotasse, sed et Basilides atque Appelles, quorum unus 365 coelos, alter duos inuicem contrarios deos inter alia nefanda dogmatizabant, Euangelia sui nominis errore foeda reliquerunt. Inter quae notandum est quod dicitur Euangelium iuxta Hebraeos, quo scilicet utuntur Nazaraei, non inter apocryphas, sed inter ecclesiasticas numerandum historias: nam ipsi sacrae Scripturae interpreti Hieronymo uisum est ex eo et pleraque testimonia sumere, et ipsum in Latinum Graecumque sermonem transferre. Falsa uero Euangelia Lucas in sua praefatione refellit. » Hucusque Beda.
40
Cum igitur praeter quatuor libros Euangelii quintum quo utuntur Nazaraei, recipiat Ecclesia, non absonum uidetur, Euangelium compendiose, nos recipere in uno opere Theophili episcopi, uel Taciani, seu Ammonii Alexandrini, aut alius cuiuslibet, congruo componentis ordine unam ex quatuor narrationem. Ad Euangelii theologiam sane credendam tum ex testimoniis sanctorum, tum sententiis magistrorum breuem praeponamus accessum. Alcuinus libro II De Trinitate, capite 11: « Quod semper fuit et semper est, aut ingenitum est, aut genitum; aut nec ingenitum, nec genitum. Et sunt haec tria, aeternaliter tria. Quod ingenitum est, Pater est solus, qui a nullo esse habet quod est, nisi a seipso. Quod genitum est, Filius est, cui a Patre est esse quod est. Quod uero nec ingenitum est nec genitum, Spiritus sanctus est, cui est esse a Patre et Filio procedere. Et haec tria trinitas est uere consubstantialis et coaeterna. Quia igitur aliud est genuisse quam natum esse, aliud procedere quod genuisse uel natum esse, manifestum est quoniam alius est Pater, alius Filius, alius Spiritus sanctus. Trinitas itaque ad personas Patris et Filii et Spiritus sancti refertur, unitas ad naturam aeternae Deitatis pertinet. »
Iustinianus in Edicto fidei: « In tribus subsistentiis siue personis unam Deitatem siue naturam, et substantiam et uirtutem adoramus, proprietates quidem separantes, Deitatem autem unientes. Item: Unum est Deitas in tribus et tria unum, in quibus Deitas est, aut, ut subtilius dicamus, ipsa tria est Deitas. Item oportet unum Deum, unam naturam siue substantiam et formam confiteri, et tres subsistentias praedicare seu tres personas, et unamquamque cum sua proprietate. Item: Nemo unquam ausus est in catholica Ecclesia dicere quod sicut tres subsistentiae, sic et tres naturae sint sanctae Trinitatis. » Hieronymus in Expositione Symboli ad papam Laurentium: « Ignis coelestis generat ex seipso splendorem lucis, et producit uaporem, et cum sint tria in rebus, unum sunt in substantia, ita Trinitas una est maiestas. » Augustinus in continua Expositione capit. XXIX Ioannis: « Quomodo tu Uerbum quod loqueris, in corde habes, et conceptio ipsa spiritualis est: uerbum enim quod concepisti, spiritus est ut anima: sic Deus genuit Filium. Sed tu uerbum gignis ex tempore, Deus genuit Filium sine tempore. » In Origenis, ut dicitur, homilia quae sic incipit: Uox aquilae pulsat aures Ecclesiae: Patre loquente uerbum suum, hoc est, Patre gignente sapientiam suam, omnia fiunt. Unde propheta: Omnia in sapientia fecisti . Praecedit Pater Uerbum non natura, sed causa. Audi ipsum Filium dicentem: Non possum ego a meipso facere quidquam , et, a me ipso facio nihil , uel a me ipso non loquor . Praecedit Pater Filium causaliter, praecedit Filius omnia quae per ipsum facta sunt naturaliter. Pater loquitur, Uerbum gignitur, omnia efficiuntur. Et quomodo qui loquitur in Uerbo, quod loquitur necessario Spiritum perflat; ita Deus Pater simul et semel, et Filium gignit, et Spiritum suum per genitum Filium producit. » Isidorus in Libro differentiarum: « Sapientia Dei dicitur Uerbum, et quia nihil in substantia naturae suae uisibile uel corporeum est, et pro eo quod Pater per eam omnia condidit uel iussit, et quia per illam Pater innotuit. » Augustinus, Libro octoginta trium quaestionum capite 23: « Cum sapiens Deus dicitur, et a sapientia sapiens dicitur, sine qua eum uel fuisse aliquando uel esse posse nefas est credere, non participatione sapientiae sapiens dicitur, sicut anima quae et esse et non esse sapiens potest, sed quod ipse genuerit eam, qua sapiens dicitur, sapientiam. » Idem in eodem, capite decimo sexto: « Deus omnium quae sunt causa est. Quod autem omnium rerum causa est, etiam sapientiae suae causa est. Nec unquam Deus sine sapientia sua est. Igitur sempiternae sapientiae suae causa est sempiterna. Deinde si Patrem esse sempiternum in Deo est, nec fuit aliquando non Pater, nunquam sine Filio fuit. Filius ergo semper natus est, quia semper Filius est: et non solum imago Patris est, quia de illo est: et similitudo, quia imago est: sed etiam aequalitas tanta, ut nec temporis interuallum impedimento sit. Per eum enim condita sunt tempora. » Augustinus et Alipius in Epistola ad Maximum medicum Temitanum: « Sicut flamma splendorem quem gignit tempore non praecedit, ita Pater nunquam sine Filio fuit. Ipse est quippe Sapientia Dei Patris, de qua scriptum est: Splendor est enim lucis aeternae . Luci ergo cuius splendor est, id est, Deo Patri sine dubio coaeternus est, et ideo non sicut in principio creauit Deus coelum et terram , ita in principio fecit Uerbum, sed in principio erat Uerbum » Item in eadem Epistola: Pater ita de se genuit Filium, ut totus maneret in se, et esset in Filio tantus quantus et solus. Similiter et Spiritus sanctus procedendo non minuit eum, nec auget haerendo. Tanta est igitur tota trinitas in solo Patre, uel in solo Filio, uel in solo Spiritu sancto, quanta simul in Patre et Filio et Spiritu sancto. Quare nullo modo triplex dicendus est Deus.
Hieronymus in Quicunque uult: « Deus Pater Deum Filium genuit, non uoluntate neque necessitate, sed natura. » Gregorius XXIII in Iob: « In eo quod Pater Uerbum perfectum genuit, locutus est; in eo quod semper gignit, loquitur, Filius Dei unigenitus pro perfectione natus dicitur, pro aeternitate semper nasci perhibetur. » Augustinus libro decimo sexto De ciuitate Dei: « Dei quippe ante suum factum locutio ipsius, sui facti est immutabilis ratio, quae non habet sonum strepentem et transeuntem, sed uim sempiterne manentem, et temporaliter operantem. » Augustinus De uerbis Domini, cap. XXX, cap. II Ioannis: « Sicut solum Patrem semper et Sine initio ingenitum nouimus, ita Filium semper et sine initio ex Patre genitum confitemur. Nec aliud facit diuisionem personarum, nisi quod Pater ingenitus est, Filius genitus; ille Pater, iste Filius. » Idem, libro decimo quinto De sancta Trinitate, capite uigesimo sexto: « Hinc constat Spiritum sanctum etiam a Filio procedere, quod Apostolus ait: Misit Deus spiritum Filii sui in corda nostra . Et cum resurrexisset et apparuisset discipulis, insufflauit et ait: Accipite Spiritum sanctum . » Idem eodem capitulo: « Cum Spiritum sanctum genitum non dicamus, dicere tamen non audemus ingenitum, ne uel duos patres in illa Trinitate, uel duos qui non sunt de alio, quispiam suspicetur. » Idem eodem, capite decimo octauo: « Sicut unicum Dei Uerbum proprie uocamus nomine sapientiae, cum sit et Spiritus sanctus et Pater sapientia, ita Spiritus sanctus proprie nuncupatur uocabulo charitatis, cum sit Pater et Filius charitas. Rectissime Spiritus sanctus uocatur etiam donum Dei. » Enipius ex dictis Augustini ex Decalogi expositione: « Sanctificatio nulla diuina et uera est, nisi a Spiritu sancto. Non enim frustra dicitur proprie Spiritus sanctus, cum sit et Pater sanctus, et Filius sanctus. Nomen proprium hoc Spiritus accepit, ut tertia in Trinitate persona Spiritus sanctus diceretur. »
Augustinus in Enchiridio, capite decimo tertio: « Gratia Dei propterea per Spiritum sanctum fuerat significanda, quia ipse sic est Deus, ut dicatur etiam Dei donum. »
Idem libro quinto de sancta Trinitate, capite secundo: « Aliae essentiae uel substantiae capiunt accidentia, quibus in eis fiat mutatio, Deus autem non. »
45
Idem capite quinto: « Quamdis diuersum sit Patrem esse et Filium esse, non est diuersa substantia, quia haec non secundum substantiam dicuntur, sed secundum relatiuum. Quod tamen relatiuum non est accidens, quia non est mutabile. »
Idem libro nono, capite quarto: « Mens et amor et notitia eius tria sunt. Et haec tria unum sunt. Et cum perfecta sunt, aequalia sunt. Nec amor et notitia seu cognitio tanquam in subiecto insunt menti, sed substantialiter etiam ista sunt sicut et mens, quia mens cum se totam nouit, perfecte nouit; et cum se perfecte amat, per totum eius est amor eius. »
Idem in sermone de scripturis ueteribus et nouis contra Arrianos: « In sole tria sunt quae separari omnino non possunt, sol, splendor, calor. Tria etiam habet ignis indiuisibilia, motum, lucem et feruorem. Si ergo creaturam haeretice diuidere non potes, quomodo poteris diuidere Creatorem? in Psalmo habes: Uerbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris eius omnis uirtus eorum .
Idem contra Arium: « Intelligamus Deum quantum possumus, sine qualitate bonum, sine quantitate magnum, sine indigentia Creatorem, sine situ praesentem, sine situ praesentem, sine loco ubique totum, sine tempore sempiternum, sine commutatione sui mutabilia facientem, nihil patientem. Quod si quis ita Deum cogitat, et nondum potest inuenire quid sit, tamen pie caueat, quantum potest, aliquid sentire de illo quod non sit. »
Ex praedictis et quampluribus aliis sanctorum Patrum sancitis, sunt qui dicunt Patris nomine designari diuinae maiestatis potentiam, qua quaecunque uelit efficere, possit. Non enim potest iniusta facere Deus, quia ipse summa iustitia et bonitas est. Filii uero seu uerbi uocabulo sentiunt significari sapientiam Dei, qua sic cuncta discernere ualet, ut in nullo penitus decipi queat. Appellatione autem Spiritus sancti ipsa Dei charitas uel benignitas intelligitur, qua scilicet omnia uult optime fieri ac disponi. Est itaque descriptio summi boni, cuius plenitudini nihil deest; omnipotentiae, summae sapientiae, summaeque bonitatis discretio. Nam in his tribus continentur omnia quae de Deo dicuntur. Quod enim dicitur inenarrabilis, immutabilis, indeficiens, aeternus, potentiae est. Posse siquidem uariari, posse deficere, impotentiae est. Quod rursus prouidus est, praescius, modestus, sapientiae est: nam non cognoscere res ipsas, nisi ex earum euentibus seu effectibus, insipientiae est humanae. Benignus uero misericors et miserator cum dicatur, ad bonitatem spectat, quamuis miserator magis exhibitione misericordiae, quam ex bonitate dicatur. Sic de caeteris. Haec utique Trinitatis distinctio ad diuini cultus religionem plurimum proficit nobis, et ob hoc praecipue ipsa Dei sapientia incarnata, in praedicatione sua eam decreuit assumere. Duo quippe sunt, quae nos omnino Deo subiectos efficiunt, timor scilicet atque amor. Potentia siquidem et sapientia maxime timorem incutiunt, cum Deum iudicem esse sentimus, et quae uoluerit omnia posse punire scimus, et nihil eum latere cognoscimus. Benignitas uero ad amorem pertinet, ut quem benignissimum habemus, potissimum diligamus. Ex quo etiam animaduerti potest, eum ulcisci impietatem uelle; quia quo plus placet ei aequitas, eo magis displicet iniquitas, iuxta illud: Dilexisti iustitiam, et odisti iniquitatem
50
Rursum, haec Trinitatis distinctio ad uniuersorum Dei operum commendationem plurimum ualet, quaecunque agit, egregie fieri credantur, cum quaecunque uelit efficere possit, et in omnibus modum seruare sciat, et optime cuncta fieri uel procedere uelit. Hinc totius Trinitatis opera indiuisa, id est, communia esse dicuntur; quia quidquid potentia geritur, idem sapientia moderatur et bonitate conditur. Unde bene in his quae facimus, uel Deum facere exoramus, commemorationem Trinitatis facimus, dicentes: In nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; uel, in nomine sanctae et indiuiduae Trinitatis, ut sicut trium personarum indiuisa est operatio, sic et earum inseparabilis sit inuocatio. Hinc est quod Moyses, cum prius dixisset: In principio creauit Deus coelum et terram , adiecit: Et Spiritus Domini ferebatur super aquas . In Deo quidem creatore Patrem insinuans, diuinam potentiam, per quam creare de nihilo omnia potuit, congrue commemorat, quia hoc nomen Deus interpretatur timor, et potestati reuerentia timoris maxime exhibetur. Nomine uero principii Filium designat, id est, diuinam rationem seu sapientiam, in qua per prouidentiam cuncta prius consistere quodammodo habuerunt, quam in effectus operum perueniret. Per spiritum uero Domini, aperte Spiritum sanctum insinuat, id est, diuinae gratiae bonitatem. In creatione quoque hominis non dixit, faciam hominem, sed: Faciamus hominem , ut Trinitatis pluralitatem designaret. Cum autem totius Trinitatis una sit potentia, una sapientia, una bonitas, una eademque operatio: quae tamen ad potentiam assignantur, Patri specialiter attribuuntur; quae ad sapientiam spectant, Filio; quae ad bonitatem pertinent, Spiritui sancto ut a subiectis declaratur exemplis. Ait Filius: Quae Pater posuit in sua potestate . Et alibi: Sicut disposuit mihi Pater Quoties autem ipsa humanitas Filii, opem unitae sibi diuinitatis implorat, aut aliquas preces ei fundit, solo Patris utitur uocabulo, ipsam scilicet commemorando potentiam, qua potens est Deus efficere quod rogatur, uelut, cum dicitur: Pater sancte, serua eos . Pater, in manus tuas commendo spiritum meum , et similia quae ad orationem pertinent. Hinc usus Ecclesiae ad solum Patrem locutionem dirigit in specialibus orationibus, quae in celebrationibus missarum fiunt. Apostolus quoque cum ait Patrem suscitasse Iesum a mortuis, uel uiuificaturum esse corpora nostra, uel Filium aut Spiritum sanctum misisse, uel ei Filium obedisse; cum, inquam, talia dicit, quasi proprie et specialiter proprietati Patris ascribit, quae ad potestatem attinere uidentur. Sic quoque personae Filii quae ad rationem uel sapientiam pertinent, specialiter assignantur, iuxta illud: Pater omne iudicium dedit Filio . Potentia siquidem Sapientiae in discretione iudicii cedit, ubi aequitas magis est examinanda, quam uis et potentia exercenda. Quod autem supponitur, quia Filius est hominis, inde maxime iudicium pendere declarat, quod impii inter caetera mala missum etiam a Patre Filium respuerunt. Unde Filius ait: Si non uenissem, et locutus eis non fuissem, peccatum non haberent. Nunc autem excusationem non habent de peccato . Ad hoc etiam illa inscriptio Psalmi pertinet, quae ait, pro occultis Filii , id est, iudiciis de quibus dictum est: Iudicia tua abyssus multa . Quia sicut dictum est, sapientiae est iudicare, id est, quid ex iustitia cuique debeatur agnoscere. Christum Dei uirtutem et Dei sapientiam . Apostolus nominat Sapientiam quippe, per quam omnia ad integrum nouit; uirtutem uero, per quam bonorum omnium efficaciam complet. Unde illud: Omnia per ipsum facta sunt . Et alibi: Omnia in sapientia fecisti . Inde dextera siue manus Patris appellatur, per quem Pater omnia operatur. Qui etiam bene mens Patris siue ratio, siue angelus consilii dictus est, quia in hac sapientia rationabiliter Pater omnia disponit, siue mundum creando, siue eumdem lapsum reparando. Et in hoc Pater uerum consilium nostrae ignorantiae dedit, cum Sapientiae incarnatio nos uisitauit. Diuinae autem gratiae operatio et omnia quae ad diuinae charitatis bonitatem manifestius spectant, Spiritui sancto ascribuntur; sicut est remissio peccatorum, distributio quorumcunque bonorum ex sua bonitate, non ex meritis nostris proueniens. Hinc est quod aqua et Spiritu , non aqua et Patre uel Filio regenerari dicimur, cum tamen totius Trinitatis operatio in singulis eadem sit. Omnia denique sacramenta, quae in Ecclesia conficiuntur ex bonitate Dei, Spiritui sunt attribuenda: ut ex hoc patenter liqueat affectum Paternae maiestatis, id est dulcedinem diuinae bonitatis, Spiritus sancti uocabulo exprimi. Spiritu namque oris nos, id est anhelitu, affectus animi maxime patefiunt: cum scilicet aut prae amore suspiramus, aut prae doloris uel laboris angustia gemimus, unde hoc loco spiritus pro bono affectu ponitur, iuxta illud Sapientiae: Benignus est spiritus sapientiae . Et in Psalmo: Spiritus tuus bonus deducet me . Et Apostolus: Deus charitas est . Quia teste Gregorio, spiritus ipse amor est, quo amore secundum Ioannem Pater diligit Filium, et inde quaedam Patris et Filii communio est Spiritus sanctus, qui et amborum dicitur aeternum donum, id est, donabile; donatum uero, ex tempore.
Huius autem trinitatis nec non geniturae Filii a Patre, ac processio Spiritus ab utroque, huiusmodi uestigia proponit doctorum uigilantia.
Augustinus libro XI de ciuitate Dei: « In unaquaque creatura haec tria requiruntur: quis eam fecerit, per quid fecerit, quare fecerit. Pater itaque est, qui omnia fecit per Filium, propter bonitatem suam. Quae bonitas quia Spiritus sanctus intelligitur, Trinitas nobis intimatur. In creando quippe immensitatem rerum, potentia maxime declaratur; Sapientia quoque, in gubernando creata; et in eadem ad optimum euentum deducendo, benignitas ex ipsis creaturis manifestatur. »
Item: « Ex mente nostra nascitur sapientia, quae est in ipsa, et a mente et sapientia procedit amor, quo ipsa mens diligit sapientiam a se genitam: et sunt haec tria simul in una indiuisibili substantia animae. »
Item: « Ut in sole apparet, a substantia ignis uis ignei feruoris nascitur, et inde prouenit, splendor in eadem substantia. »
55
Item: « Imago de aere ad sigillandum facta, quod est imago, id est, sic formatum aes, ex aere tanquam ex materia contrahit; et quod est sigillabile seu sigillans, ab utroque procedit. Sunt igitur in una eademque essentia tria proprietate diuersa; quia aliud est esse hoc aes; aliud, esse hanc imaginem, et aliud, esse hoc sigillabile. Scientia quoque siue sapientia cum sit potentia discernendi, neccessario exigit ad esse suum potentiam; sed potentia non exigit sapientiam, quod similitudine materiae ad materiatum, facile uideri potest. Etenim quia statua constat ex aere et forma, aes non exigit statuam adesse suum; statua uero exigit aes, et quodammodo improprie ac figurate posset dici statuam ex aere genitam seu procreatam esse, et omne materiatum ex materia. A potentia uero et sapientia procedit bonae uoluntatis affectus; quia his exigentibus consequenter facere uolumus, nisi uitium praepediat, quae possumus et scimus facere, si cognoscamus ea fieri oportere. Sed quo spectant propositae similitudines? Nunquid praesumet assignare quisquam generationem. Filii a Patre, processionem Spiritus ab utroque? Dicit enim Hieronymus in Quicunque uult, et Ambrosius in libro De Trinitate: « Quomodo genuit Pater Flium, etiam angeli nesciunt. Sed forte senties hoc ideo dictum esse, quia potentia cui omnia sunt possibilia, incomprehensibilis est; et sapientia uidens uniuersa atque discernens singula, incomprehensibilis est, simul etiam generatio eius in hoc quod est aeterna, supra intellectum est. Senties autem fortasse iuxta praemissas similitudines facile intelligi posse, ut dicas: Cum sapientia, quia est potentia discernendi sit id ipsum quod est ex potentia; translatiue sapientia Dei nata seu genita dicitur a potentia diuina, et appellatur Filius, iuxta quod Filii de patribus sunt uelut eorum expressae imagines, et mutuam dilectionem habentes. Potentia quoque diuina in eo quod ex ipsa est sapientia, nimirum per translationem nuncupata, est Pater. Permulta namque nomina de creaturis ad Creatorem translata sunt. Illud autem firmiter sciendum, quia unus Deus una potentia est, ex qua omnia, nec dicitur omnipotentia seu omnipotens, quasi per collectionem potentiarum, sed quia potest omnia quae uult. Filius ergo per quem omnia, aeque est omnipotentia ut Pater, cum sit potentia diuina in eo quod est potentia discernendi et gubernandi uniuersa. Ne mireris Deum una potentia posse omnia, uno intuitu mentis uidere et ordinare omnia, uno affectu benignitatis amplecti omnia, cum etiam tu uideas uno ictu oculi lunam et stellas, et alia tam diuersa. Spiritus sanctus a Patre et Filio procedit, quoniam idcirco uult Deus omnia quae facit, quia potest et quia scit. Haec autem processio inde est, quia benignus diuinitatis affectus, ex potentia et sapientia ad creationem et gubernationem rerum, ad distributionem gratiarum extenditur. Aeternaliter enim uult Deus, ut uniuersa fiant quae facit temporalibus suis; et uoluntas sua omnium bonorum causa est. Hic igitur diuinitatis affectus erga creaturas habitus, procedit a Patre, procedit et a Filio, non ut natus, sed ut datus per collatam creaturis gratiam; Filius uero procedit a Patre ut natus. Cum ergo bonitas Dei sit causa totius diuinae creationis, et cooperetur potentiae ac sapientiae in omni operatione diuina, patet ex supradictis auctoritatibus, quia unius essentiae sunt tres subsistentiae siue personae, id est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, unius maiestatis, unius indiuiduae naturae, aeternae Deitatis. Licet igitur aliud sit esse potentem, aliud esse sapientem, et aliud este benignum, cum haec tria proprietatibus diuersa, sint unius substantiae diuinitatis in Deo, constat quia tota Trinitas est summa potentia tota summa est sapientia, tota summa bonitas. Non enim aliud est dicere, Deum esse potentiam, sapientiam, bonitatem; et dicere, Deum esse potentem, sapientem, benignum. Est enim potens, sapiens, bonus, non participatione, sed natura. Uere itaque secundum substantiam dicitur quod Pater est, Filius est, et Spiritus sanctus, et e conuerso. At uero relatio prohibet ne dicamus, qui Pater est, Filius est, uel Spiritus sanctus, neque qui Filius est, Pater est, uel Spiritus sanctus. Non enim una persona est altera, licet sit hoc ipsum quod altera. Alia est enim proprietas potentiae, alia proprietas sapientiae, alia proprietas bonitatis; et ita est alia persona Patris, alia Filii, alia Spiritus sancti. Nota in hoc aliam esse proprietatem Patris, aliam Filii, aliam Spiritus sancti; quod alia uera sunt de solo Patre, alia de solo Filio, alia de solo Spiritu sancto. Cum enim dicamus, proprietas est Spiritus sancti, quod neque est genitus, neque ingenitus; nec substantiam, nec accidens dicimus esse proprietatem eius. Similiter est proprietas Patris, id est proprie de solo Patre dicitur, quod neque natus est, neque procedens. Unde ergo falsum est, Patrem esse Filium, uel Filium esse Patrem; inde falsum est, quod Deus genuerit seipsum. Sed quia una persona genuit alteram, Pater scilicet Filium, Deus genuit Deum, et est Deus de Deo, lumen de lumine. Similiter cum Spiritus sanctus a Patre et Filio procedat, Deus a Deo procedit; sed neque a seipso, neque ab alio. Ab alio non, quia non est nisi unus Deus. Neque a seipso, quoniam persona procedens non est ille a quo procedit. Refertur autem Pater ad Filium, Filius ad Patrem, Spiritus ad utrumque communiter. »
Augustinus libro quinto De Trinitate, capite decimo quarto: « Sicut Pater et Filius sunt unus Deus, et ad creaturam relatiue unus Creator, sic relatiue ad Spiritum sanctum, unum principium. Ad creaturam uero, Pater et Filius et Spiritus sanctus unum principium sicut unus Creator. Sciendum igitur, si nummus sine sui mutatione incipit esse pretium illius rei quae emitur, multo magis Deus sine sui mutatione coepit esse Creator, cum primo fierent, creaturae; coepit esse Dominus, cum coepit ei seruire creatura; coepit esse miserator, cum primo fuit cuius misereretur. Aeternaliter fuit immensus, iustus et misericors, sed respectu creaturarum dicitur Creator, Dominus et miserator. »
Item Augustinus De Trinitate: « Secundum hoc quod Pater est ingenitus, Filius genitus, Spiritus procedens, nec aequalitas, nec inaequalitas consideratur, sed in eo quod personae sunt unus Deus, una natura, una substantia, sunt sibi coaequales et consubstantiales. Quamuis ergo Filius sit de Patre, non tamen est posterior Patre uel inferior, sed coaeternus, coomnipotens. Sic et Spiritus sanctus, cum sit a Patre et Filio, nequaquam minor est uel posterior, sed consubstantialis, coaeternus et coomnipotens.
Notandum quia persona multipliciter dicitur. Est enim persona substantia rationalis indiuidua, ut quilibet homo. In rhetorica uero dicitur persona, quicunque propter certum dictum uel factum in controuersiam ducitur. In grammatica autem sic persona describitur: Persona est qui loquitur ad alium, uel ad quem loquitur alius, uel de quo aliqui loquuntur. Cum igitur euenit quod idem homo loquitur ad alium, et in eum dirigitur locutio, et de eo fit locutio, tunc una et eadem res est prima et secunda et tertia persona, nec tamen prima est secunda uel tertia, et e conuerso. In Deo autem persona est uel ingenitum uel genitum, uel nec ingenitum nec genitum. Est ergo una et eadem diuina substantia tres personae, id est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, ita quod Pater non est Filius nec Spiritus sanctus, et e conuerso.
Et sciendum, quia personae in Deitate dicuntur personae, non in respectu, sed secundum se.
60
Augustinus libro septimo De Trinitate, capite sexto: « Non est aliud Deum esse, aliud personam esse, sed omnino idem. Neque in hac Trinitate cum dicimus personam Patris, aliud dicimus quam substantiam Patris. Quocirca ut substantia Patris ipse Pater est, non quo Pater est, sed quo est; ita et persona Patris non est aliud quam ipse Pater est. Ad se quippe dicitur persona, non ad Filium uel Spiritum sanctum. Cur ergo non haec tria simul unam personam dicimus, sicut unam essentiam et unum Deum, nisi quia uolumus uel unum aliquod uocabulum seruire huic significationi, qua intelligitur Trinitas, ne omnino taceremus interrogati, quid tres, cum tres esse fateremur? »
Hucusque de unitate diuinae essentiae, ac de personarum proprietatibus iuxta magistrorum existimationem et sanctorum assertiones.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.