Roger Bacon: Opus Maius

CAPITULUM I.

Declarato igitur quod una est sapientia perfecta quae sacris literis continetur, per ius canonicum et philosophiam exponenda, qua mundus habet regi, nec alia requiritur scientia pro utilitate generis humani, nam totam iuris et philosophiae continet in se potestatem; nunc uolo descendere ad ea philosophica quae maxime ualent huius sapientiae magnificae expositioni. Et haec sunt quinque, sine quibus nec diuina nec humana sciri possunt, quorum certa cognitio reddit nos faciles ad omnia cognoscenda. Et primum est Grammatica in linguis alienis exposita, ex quibus emanauit sapientia Latinorum. Impossibile enim est quod Latini perueniant ad ea quae eis necessaria sunt in diuinis et humanis nisi per notitiam aliarum linguarum, nec perficietur eis sapientia absolute, nec relate ad Ecclesiam Dei, et reliqua tria praenotata. Quod uolo nunc declarare, et primo respectu scientiae absolutae. Nam totus textus sacer a Graeco et Hebraeo transfusus est, et philosophia ab his et Arabico deducta est; sed impossibile est quod proprietas unius linguae seruetur in alia. Nam et idiomata eiusdem linguae uariantur apud diuersos, sicut patet de lingua Gallicana, quae apud Gallicos et Picardos et Normannos et Burgundos et caeteros multiplici idiomate uariatur. Et quod proprie et intelligibiliter dicitur in idiomate Picardorum horrescit apud Burgundos, immo apud Gallicos uiciniores, quanto magis igitur accidet hoc apud linguas diuersas? Quapropter quod bene factum est in una lingua non est possibile ut transferatur in aliam secundum eius proprietatem quam habuit in priori. Unde Hieronymus in epistola de optimo genere interpretandi sic dicit, 'Si ad uerbum interpretor, absurdum resonat. Quod si cui non uidetur linguae gratiam interpretatione mutari, Homerum ad uerbum exprimat in Latinum. Plus aliquid dicam; eundem in sua lingua prosae uerbis interpretetur, uidebit ordinem ridiculum et poetam eloquentissimum uix loquentem'. Quicunque enim aliquam scientiam ut logicam uel aliam quamcunque bene sciat, eam nitatur in linguam conuertere maternam, uidebit se non solum in sententiis sed in uerbis deficere, ita quod scientiam sic translatam nullus intelligere poterit secundum ipsius scientiae potestatem. Et ideo nullus Latinus sapientiam scripturae sacrae et philosophiae poterit ut oportet intelligere, nisi intelligat linguas a quibus sunt translatae. Secundo considerandum est quod interpretes non habuerunt uocabula in Latino pro scientiis transferendis, quia non fuerunt primo compositae in lingua Latina. Et propter hoc posuerunt infinita de linguis alienis, quae sicut non intelliguntur ab eis qui illas linguas ignorant sic nec rite proferuntur nec scribuntur ut decet. Atque, quod uile est, propter ignorantiam linguae Latinae posuerunt Hispanicum, et alias linguas maternas, quasi infinities pro Latino. Nam pro mille millibus exemplis unum ponatur de libro Uegetabilium Aristotelis, ubi dicit 'Belenum in Perside pernitiosissimum transplantatum Ierusalem fit comestibile'. Hoc uocabulum non est scientiale sed laicorum Hispanorum. Nam iusquiamus, uel semen cassilaginis, est eius nomen in Latino; quod sicut multa alia prius ab Hispanis scholaribus meis derisus cum non intelligebam quae legebam, ipsis uocabula linguae maternae scientibus, tandem didici ab eisdem. Tertio cum oporteat interpretem optime scire scientiam quam uult transferre et duas linguas a qua et in quam transferat, solus Boethius primus interpres nouit plenarie linguarum potestatem; et solus dominus Robertus dictus Grossum Caput, nuper episcopus Lincolniensis, nouit scientias. Alii quidam medii, ut Gerardus Cremonensis, Michael Scotus, Aluredus Anglicus, Hermannus Alemannus quem uidimus Parisius, defecerunt multum tam in linguis quam in scientiis; sicut idem Hermannus de se ipso et de aliis est confessus quod ostendit ipsorum translatio. Nam tanta est peruersitas et cruditas et horribilis difficultas maxime in libris Aristotelis translatis, quod nullus potest eos intelligere, sed quilibet alii contradicit, et multiplex reperitur falsitas, ut patet ex collatione diuersorum interpretum et textuum diuersarum linguarum. Et similiter in textu sacro inueniuntur falsa et male translata quamplurima. Nam Hieronymus probat translationem LXX interpretum et Theodotionis et Aquilae multas habuisse falsitates, quae quia fuerunt uulgatae per totam Ecclesiam, et omnes stabant maxime pro translatione LXX sicut pro uita, reputabatur Hieronymus falsarius et corruptor scripturarum, donec paulatim claruit ueritas Hebraica per sanctum Hieronymum in Latinum conuersa. Ne tamen nimia nouitate deterreret Latinos, ideo ut ipse scribit, aliquando co–aptauit se LXX interpretibus, aliquando Theodotioni, aliquando Aquilae; et ideo multa dimisit ut fuerunt per alios translata, et propter hoc remanserunt plura falsa. Nam, ut Augustinus probat secundo de doctrina Christiana, male translatum est quod habetur in libro Sapientiae, Spuria uitulamina non dabunt altas radices. Nam deberet esse, spuriae plantationes, uel adulterinae plantationes, ut Augustinus probat per Graecum. Et tamen Hieronymus dimisit hoc, sicut multa alia, propter pacem Ecclesiae et doctorum. Atque scitur manifeste quod Hieronymus humanum aliquid passus aliquando in translatione sua oberrauit, sicut ipsemet pluries confitetur. Nam quod decimum nonum Isaiae male transtulerat resumit in originali quinto libro dicens, 'In eo quoque quod transtulimus incuruantem et refrenantem possumus dicere incuruantem et lasciuientem. Nos autem uerbum Hebraicum acmon, dum celeriter quae scripta sunt uertimus, ambiguitate decepti refrenantem diximus'. Et aliud quod in eodem capitulo male transtulerat reuoluit dicens, 'melius reor proprium errorem reprehendere quam dum erubesco imperitiam confiteri in errore persistere. In eo uero quod transtuli, "et erit terra Iuda Aegypto in festiuitatem", in Hebraico legitur agga quod interpretari potest et festiuitas, unde aggeus in festiuum uertitur, et timor quod significantius Aquila transtulit girosin, cum aliquis pauidus et timens circumfert oculos et aduenientem formidat inimicum; ergo, si uoluerimus in bonam partem accipere quod recordatio Iudaeae Aegypto sit gaudii, recte festiuitas dicitur; sin autem, ut arbitror, in timore pro festiuitate uertitur in formidinem uel pauorem'.

CAPITULUM II.

Quarta ratio huius rei est quod quamplurima adhuc desunt Latinis tam philosophica quam theologica. Nam uidi duos libros Machabaeorum in Graeco, scilicet tertium et quartum, et scriptura facit mentionem de libris Samuelis et Nathan et Gad uidentis, et aliorum quos non habemus. Atque cum tota certificatio historiae sacrae sit a Iosepho in antiquitatum libris, et omnes sancti expositionum suarum radices accipiant a libris illis, necesse est Latinis ut habeant illum librum incorruptum. Sed probatum est quod codices Latini sunt omnino corrupti in omnibus locis in quibus uis historiae consistit, ita ut textus ipse sibi contradicat ubique; quod non est uitium tanti auctoris; ergo ex translatione mala hoc accidit, et ex corruptione eius per Latinos, nec est remedium nisi de nouo transferatur, uel ad singulas radices sufficienter corrigatur. Similiter libri doctorum magnorum ut beatorum Dionysii, Basilii, Iohannis Chrysostomi, Iohannis Damasceni et aliorum multorum deficiunt; quorum tamen aliquos dominus Robertus, praefatus episcopus, uertit in Latinum, et alii quosdam alios ante eum; cuius opus est ualde gratum theologis. Et si istorum libri translati essent, non solum gloriose augmentaretur sapientia Latinorum, sed haberet Ecclesia fortiora adiutoria contra Graecorum haereses et schismata, quoniam per sanetos eorum proprios, quibus non possunt contradicere conuincerentur. Similiter omnia fere secreta philosophiae adhuc iacent in linguis alienis. Nam solum quaedam communia et uilia ut in pluribus sunt translata; et de huiusmodi etiam multa desunt. Nam lineae infinities quasi et capitula et partes librorum et libri integri omittuntur in Metaphysicis et Naturalibus et Logicalibus et aliis, praeter magna secreta scientiarum et artium et naturae arcana quae nondum sunt translata; ut est secunda philosophia Auicennae quam uocat orientalem, quae traditur secundum puritatem philosophiae in se, nec timet ictus contradicentium lancearum, et tertia quae fuit contermina uitae suae, in qua experientias secretas congregauit, sicut ipse in prologo primae philosophiae suae annotauit. Et similiter cum Aristoteles compleuit octo partes naturalis philosophiae principales, quae multas sub se continent scientias, de prima parte non habemus omnia, de aliis uero quasi nihil. Et eodem modo de mathematicis, quae sunt nouem scientiae, cum ipse compleuerit eas, nihil habemus de textu eius. De metaphysicis uero quod habemus nulla dignitate notari potest propter defectus multiplices et praegrandes. De moralibus uero, cum sint quinque scientiae magnae, non habemus nisi primam et parum de secunda. Etiam de logica deficit liber melior inter omnes, et alius post eum in bonitate secundus male translatus nec potest sciri nec adhuc est in usu uulgi, quia nuper uenit ad Latinos, et cum defectu translationis et squalore. Nec est mirum si dico istos libros logicae meliores, nam oportet esse quatuor argumenta ueridica; duo enim mouent intellectum speculatiuum seu rationem, scilicet dialecticum per debilem habitum et initialem, qui est opinio, ut disponamur ad scientiam, quae est habitus completus et finalis in quo quiescit mens speculando ueritatem. Et hic habitus animi acquiritur per demonstratiuum argumentum. Sed cum uoluntas seu intellectus practicus sit nobilior quam speculatiuus, et uirtus cum felicitate excellit in infinitum scientiam nudam, et nobis magis est necessaria sine comparatione, necesse est ut habeamus argumenta ad excitandum practicum intellectum, praecipue cum magis simus infirmi in hac parte quam in speculatione. Libenter enim omnes gustamus de ligno scientiae et boni et mali, sed difficiles sumus ad lignum uitae ut uirtutum dignitatem amplectamur propter futuram felicitatem. Quapropter oportet quod habeat intellectus practicus sua adiutoria, et excitetur per propria argumenta sicut speculatiuus per sua. Et ideo necesse fuit ut traderetur doctrina de his argumentis, quibus moralis philosophia et theologia utuntur abundanter. Nam sicut speculatiuae scientiae gaudent argumentis speculatiuis opinionis et scientiae nudae, sic practicae scientiae, ut theologia et moralis philosophia practica, considerant argumenta, quibus ad praxim, id est ad opus bonum, excitemur et flectamur ad amorem felicitatis aeternae. Et hic sunt duo modi flectendi nos. Unus est qui promouet animum ad credendum et consentiendum et commiserandum et compatiendum et ad huiusmodi actus, et sua contraria cum necesse est; et hoc argumentum uocatur rhetoricum, et est respectu intellectus practici sicut argumentum dialecticum ad intellectum speculatiuum. Nam facit debilem habitum, scilicet persuasionem credulitatis et fidei, ut sequatur habitus completus, qui est amor crediti et dilectio per opinionem confirmanda. Et hic habitus qui flectit nos ad amorem boni operis habetur per argumentum poeticum, quia poetae ueraces, ut Horatius et alii Graeci et Latini, uitia prosequuntur et uirtutes magnificant, ut alliciantur homines ad amorem boni et odium peccati. Nam ut ille dicit, Aut prodesse uolunt aut delectare poetae. Omne tulit punctum qui miscuit utile dulci. Non enim parum prodest ciuibus qui delectat in moribus, oportet enim non solum docere, sed delectare et promouere. Unde tam poeta quam orator debet haec tria facere, ut docendo reddat auditores dociles, per delectationem faciat attentos, et promouendo seu flectendo cogat in opus. Et haec argumenta in salutiferis rebus sunt fortissima, in puris speculatiuis impotentia; sicut demonstratio efficacissima est in speculationibus nudis, sed impotens omnino in practicis et in his quae pertinent ad salutem; secundum quod Aristoteles dicit primo Moralis Philosophiae, quod par peccatum est mathematicum uti argumento rhetorico et rhetorem demonstrationem experiri, quoniam, ut dicit secundo, haec scientia non est contemplationis nudae gratia, sed ut boni fiamus. Aristoteles igitur fecit libros de his argumentis, et Auerroes et Alpharabius exposuerunt in suis commentariis, et Auicenna docet in logicalibus de his argumentis; et Alpharabius in libro de scientiis affirmat duas partes logicae debere constitui de his duobus argumentis, quia sola logica debet docere cuius modi sunt argumenta et qualiter componuntur, propter usum omnium aliarum scientiarum; et tunc logica seruit speculatiuis scientiis per argumenta duo speculatiua, quae sunt dialecticum et demonstratiuum. Moralibus autem ministrat practica argumenta. Et quia theologia et ius canonicum mores et leges et iura determinant, ideo haec duo argumenta sunt eis necessaria, et omnis theologus et iurista ac philosophans moraliter utitur his argumentis necessario, ex consuetudine et usu, siue fiat persuasio praelato seu principi seu iudici uel populo uel priuatae personae, quamuis Latini nondum habent scientiam horum argumentorum secundum artis logicae potestatem. Qualiter autem componantur haec argumenta non est ad praesens dicendum; sed in opere quod Uestra Beatitudo postulauit debent explicari. Nihil tamen de scientiis speculatiuis utilius est propter fidem probandam infidelibus, ut flectantur ad credendum et ad amorem fidei Christianae; et similiter ut artificialiter praedicemus omnibus quibus praedicatio necessaria est, et sic de aliis persuasionibus utilibus ad salutem. Magnum autem adiutorium habemus per Augustinum in tertio et quarto de doctrina Christiana, et per libros Tullianos, et per libros Senecae, et epistolas corum, et quaedam alia quae possunt colligi in lingua Latina de his argumentis, quamuis ipse textus Aristotelis nobis deficiat.

CAPITULUM III.

Quinta ratio est ad hoc, quoniam eodem sensu sunt scientiae compositae et expositae, et ideo cum scientiae fuerunt traditae Latinis linguis alienis omnes sancti et philosophi Latini, qui exponunt scientias, usi sunt linguis caeteris copiose, et multiplicant nobis infinita uocabula Graeca et Hebraea et Chaldaea et Arabica, praeter illa quae in textibus continentur. Et nos sumus filii et successores sanctorum et sapientum philosophorum, ut Boethii, Plinii, Senecae, Tullii, Uarronis et aliorum sapientum, usque ad haec ultima tempora. Nam uidimus aliquos de antiquis qui laborauerunt multum in linguis, sicut fuit dominus Robertus praefatus translator et episcopus, et Thomas uenerabilis antistes Sancti Dauid nuper defunctus, et frater Adam de Marisco, et magister Hermannus translator, et quidam alii sapientes. Sed quoniam eos non imitamur, ideo ultra id quod credi potest deficimus a potestate scientiarum, quia expositiones authenticas non possumus intelligere et per consequens nec intellectum scientiarum possumus obtinere. Et pro infinitis pono duo exempla. Hieronymus dicit in prologo Danielis, quod Daniel et Esdras scribuntur literis Hebraicis sed Chaldaeo sermone, et una pericope Ieremiae. Hanc autem pericopem omnes theologi dicunt esse Threnos Ieremiae, quia pericope idem est quod pars parua seu particula. Sed omnes Hebraei sciunt quod Threni scribuntur literis Hebraicis et Hebraeo sermone. Et quicunque scit aliquid de Hebraeo potest hoc percipere; unde puer hic non ignorat istud. Deinde possumus dicere hanc pericopem ex decimo capitulo Ieremiae, ubi dicitur, Sic ergo dicetis eis. Dii qui coelum et terram non fecerunt pereant de terra, et de his quae sub coelo sunt. Nam hoc tantum in Ieremia habet sermonem Chaldaeum, sicut omnes Hebraei literati sciunt. Et certum est quod Chaldaeus et Hebraeus habent eandem linguam sed diuersum idioma, sicut Gallicus et Picardus; idioma enim est proprietas linguae apud aliquam nationem determinata. Unde Hebraeus dicit Heloim pro Deo uel Diis, Chaldaeus dicit Heloa, et pro caelo uel caelis dicit Hebraeus Samaim, Chaldaeus Samaa, et pro non Hebraeus dicit lo, Chaldaeus uero dicit la; et sic in aliis diuersitatibus accidentalibus eiusdem linguae diuersificantur. Et ita est in pericope praetacta. Ante tamen quam haec pericope scribatur hic sermone Hebraeo et Chaldaeo, ponetur alphabetum Hebraeum, ut facilius ualeat intelligi quaestio proposita. Et primo scribuntur figurae Hebraici alphabeti, secundo in linea superiori ponuntur nomina, et supremo assignantur literae nostrae quae literis Hebraicis correspondent; ut literarum Hebraicarum sciamus uirtutes et potestates sonorum secundum quod quaedam sunt uocales, quaedam consonantes. א aleph a ב bet b ג gimel g ד dalet d ה he e ו uaf u ז zain z ח h heis ט teis t י iot i כ chaf k כ chaf k ch ל lamet l מ mem uuerte m ם mem close m נ nun torte n ן nun dreite n ס samech s ע ain a צ sazake torte s ץ sazake dreite s פ pe p ף pe p ק kof k ר ris r ש sin s ת taf t. Sunt autem sex uocales, aleph, ain, he, heth, iot, uau; reliquae sunt consonantes; he et heth aspirantur ut he in principio, heth non solum in principio sed in fine, et heth generatur in gutture, he in ore. Aleph similiter in ore et ain in gutture. Sed considerandum quod solum iot habet unum sonum, scilicet i, sicut i nostrum, et fit consonans et uocalis sicut i apud nos. U uero, ut dicit Hieronymus in Hebraicis quaestionibus, habet duplicem sonum, scilicet u nostrum et o. Reliqua quatuor habent sonum quinque uocalium nostrarum scilicet a e i o u, sicut patet per Hieronymum in libro interpretationum. Et hanc diuersitatem sonorum designant per puncta et tractus. Nam si sub aleph trahatur linea sine puncto sic, א, uel cum puncto sub linea sic, א, sonatur a. Si uero duo puncta fiant iacentia sub aleph ex transuerso, א, uel duo stantia, א, uel tria in modum trianguli, א, uel quinque puncta hoc modo, א, sonatur e. Si uero tria puncta iacentia sub aleph ex obliquo descendentia sic, א, sonatur u. Si uero unus punctus ponatur sub litera, א, sonatur i. Si uero unus punctus fiat supra, sonatur o, sic א. Et ita est de ain et he et heth, quod habent hos quinque sonos per istorum signorum diuersitatem. Et cum uaf sonat u, potest esse signum trium punctorum ut dictum est sic, ו, uel potest poni unus punctus in uentre sic, ו. Quoniam autem parum scribuntur per figuras uocalium, et quando per eas scribitur, adhuc ponunt signa praedicta. Ideo oportet sciri quod ad consonantes ponunt haec signa ut sciatur sonus uocalis syllabicandus cum consonante, ut si uolo designare ba, be, bi, bo, bu, scribam: ב ba ב be ב bi ב bo ב bu. Item habent alia signa per quae designant sonos consonantium aliquando fortificari, aliquando remitti. Unde quando tractus ponitur supra literam tunc remittitur, quando punctus in uentre ponitur tunc fortificatur. Unde quando supra daleth ponitur tractus sic, ד, tunc debilem sonum [designat] quasi nostrum z, ut cum dico, adamas. Quando uero punctus in uentre eius collocatur sic, ד, tunc fortiter sonat, ut cum dico, dabo. Et sic inuenitur hic in hoc Hebraeo quod sequitur. כדנה תאמרון להון אלהיא, chidena temerun lehom elaa, sic dicetis eis dii, די שמחא וארקא לה, di semaa ue areka la, qui coelum et terram non, עבדו יבדו מארעא, ebadu iebedu me area, fecerunt pereant de terra, ומתהות שמחא, u mi thehot semaa, et de sub coelo, כה תמרו לחמ אלאהם, co tomeru lahem elohim, sic dicetis eis dii אשר שמים וארץ לה עשו, eser samaim ue ares lo asu, qui coelum et terram non fecerunt, יאבדו מארץ ומתחת, iobedu me eres u mi thahat, pereant de terra et de sub שמים אלה, samaim ele, coelo isto. Manifestus igitur et uilis est error omnium in hac parte propter ignorantiam harum linguarum. Aliud exemplum accipitur de Graeca. Et quia multa exempla Graeca addentur in sequentibus, ideo uolo hic ponere alphabetum Graecum cum diphthongis quibus scribunt; multo enim euidentius per hoc patebunt quae dicenda sunt. α alpha a β uita b γ gamma g δ delta d ε e. penti, i.e. quintum e ζ zita z η ita i θ thita th ι iota i κ kappa k λ labda l μ mi m ν ni n ξ xi x ο o. micron o π pi p ρ ro r σ sima s τ taf t υ y. psilo y. Graecum apud Latinos φ phi ph χ chi ch ψ psi ps ω o. mega, i.e. magnum o. Habent autem septem uocales quantum ad figuras diuersas, quoniam habent triplex i et duplex o. Sed quatuor tantum habent quantum ad sonum principalem, uidelicet a, e, i, o. Diphthongus apud Graecos est coniunctio duarum uocalium sonum unius uocalis habentium, uel uocalis cum consonante; et finales literae in diphthongis Graecorum sunt iota et ipsilo. Potest igitur ipsilo consequi alpha sic, αυ, et tunc quantum a cum υ consonante, qui sonus aliquantulum similis est sono ipsius a cum f, et ideo uulgariter exemplificamus quod sonat af; uel potest consequi e sic, ευ, et tunc sonat quantum e uocalis cum υ consonante, et quasi ef, ut dictum est de alpha et ipsilo; uel potest consequi ita sic, ηυ, et sonat quasi if, ut dictum est de aliis; uel ipsilo consequi potest omicron sic, ου, et tunc sonat u uocalem; et sic solum habent Graeci sonum huius uocalis u. Si uero iota consequatur alpha sic, αι, tunc sonat e: si e sic, ει, tunc sonat i per iota; si o sic, οι, tunc sonat y per ipsilo. Potest etiam consequi ipsum ypsilo sic υι, et tunc sonat i per ypsilo. Et hi octo diphthongi uocantur proprii. Sed alii tres dicuntur improprii, et fiunt per subscriptionem huius literae iota ad alpha, ita, et ω mega, sic, α, η, ω. Aliquando tamen ponitur iota in linea post literam sicut in aliis diphthongis, sic, αι, sed in istis nunquam sonus renouatur, sed remanet sonus literae principalis, scilicet eius cui subscribitur iota. Nam quando subscribitur ei quod est alpha, sonatur a; quando ueri ei quod ita, sonatur ita, quando uero ei quod est ω mega, sonatur solum ω mega. Et his tribus dipthongis utuntur Graeci semper in datiuo casu primae declinationis et secundae. Exemplum autem in praesenti loco est de Iacob, qui cum obuiauit Esau fratri suo ueniens de Mesopotamia et dixit, Sic enim uidi faciem tuam, quasi uultum Dei, quaerit Augustinus in libro Quaestionum, et est in glossa, qualiter poterat sanctus homo hominem reprobatum comparare Deo, et tanquam Deum reputare? et soluit quod Deus multipliciter accipitur in scriptura, aliquando pro uero Deo et aliquando aliter, et hoc multis modis; sed ut LXX interpretes designarent quod non loquebatur de uero Deo, ideo apposuerunt articulum Graecum ad nomen Dei. Nam hoc est de proprietate articuli, quod ueritatem rei demonstrat; sed hoc non apparet in Latino, quia Latini non habent articulum. Sed satis innotescit in Gallico; unde cum dicitur Parisius, li reis uient, iste articulus li designat proprium et uerum regem talis loci, quoniam regem Franciae. Et non sufficeret hoc ad denotandum aduentum regis Angliae ad ciuitatem Parisiensem. Nullus enim diceret de rege Angliae ueniente Parisius, li reis uient, sed adiungeret aliquid dicens, li reis de Engleterre uient. Et ideo articulus solus sufficit ad ueritatem et proprietatem rei de qua est sermo designandam. Propter quod dicit Augustinus quod Graecum habet sic, προσωπον θεου, quod in Graeco sonat prosopon theu sine articulo; non sic, προσωπον του θεου. Prosopon hic signat uultum uel faciem, theu est genitiuus casus huius nominis theos, quod est Deus, et tu est articulus genitiui. Magna igitur necessitas est ut Latini sciant linguas propter dicta sanctorum et caeterorum sapientum.

CAPITULUM IU.

Sexta ratio est propter correctionem errorum et falsitatum infinitarum in textu tam theologiae quam philosophiae, non solum in litera sed in sensu. Quod autem correctio sit necessaria probo per corruptionis magnitudinem. Et quoniam uiolentius et periculosius erratur in textu Dei quam in textu philosophiae, ideo conuertam linguarum potestatem ad corruptionem textus sacri, ut pateat necessitas earum propter corruptionem infinitam exemplaris uulgati quod est Parisiense. Et Deus nouit quod nihil tam ualida indigens correptione potest Apostolicae Sedi praesentari sicut haec corruptio infinita. Nam litera ubique in exemplari uulgato falsa est uel dubia homini qui considerauit hanc corruptionem, et si litera sit falsa uel dubia tunc sensus tam spiritualis quam literalis falsitatem et dubitationem ineffabilem continebit; quod uolo nunc ostendere sine contradictione possibili. Nam Augustinus dicit contra Faustum, si discordia est in codicibus Latinis, recurrendum est ad antiquos et plures. Nam antiqui, ut sententiat, praeponendi sunt nouis et plures paucioribus praeferuntur. Sed omnes antiquae Bibliae quae ubique iacent in monasteriis, quae non sunt adhuc glossatae nec tactae, habent ueritatem translationis quam sacrosancta a principio recepit Romana Ecclesia, et iussit per omnes Ecclesias diuulgari. Sed haec in infinitis contradicit exemplari Parisiensi. Ergo hoc exemplar magna indiget correctione per antiqua. Caeterum Augustinus ibidem dicit, quod si dubitatio adhuc remaneat in antiquis Bibliis, recurrendum est ad linguas Hebraicam et Graecam. Et hoc dicit secundo de doctrina Christiana, et ostendit in exemplis. Et Hieronymus hoc docet ad Frecellam et Sunniam et super Zachariam, et omnes sancti concordant in hoc, et quilibet habens rationem. Sed Graecum et Hebraeum stant cum antiquis Bibliis contra exemplar Parisiense, ergo oportet quod sit multipliciter corrigendum. Caeterum Hieronymus dicit ad Damasum in hoc casu quod ubi est diuersitas non est ueritas nota. Sed illi qui nituntur cum omni ueritate quam sciunt corrigere textum, scilicet duo ordines Praedicatorum et Minorum, iam de corruptione formauerunt uarias scripturas, et plus quam una Biblia contineat; contendunt ad inuicem et contradicunt infinities; et non solum ordines ad inuicem, sed utriusque ordinis fratres sibi inuicem contrariantur plus quam ordines totales. Nam omnis domus alii contradicit, et in eadem correctores sibi inuicem succedentes mutuas eradunt positiones cum infinito scandalo et confusione. Unde cum iam a uiginti annis praedicatores redegerunt correctionem in scriptis, uenerunt alii et nouam ordinauerunt correctio nem quae continet plus medietate unius Bibliae, cuius flores aliqui collecti uix ponuntur in tanta scriptura quam Nouum continet Testamentum. Et quia uident se errasse in antiqua correctione, iam fecerunt statutum quod nullus illi adhaereat, et tamen secunda correctio propter sui horribilem quantitatem simul cum ueritatibus multis habet sine comparatione plures falsitates quam prima correctio, sicut Uestra Gloria euidenter poterit intueri, cum probatio in speciali auctoritati uestrae praesentetur.

CAPITULUM U.

Quod autem dixi in uniuersali, potest patere in exemplis. Nam infinities accidit corruptio additione, subtractione, immutatione, coniunctione, diuisione orationis, dictionis, syllabae, literae, diphthongi, aspirationis notae, ut non solum litera sed sensus literalis et spiritualis mutentur. Et non solum cadunt haec uitia contra unam orationem, sed contra multas, immo penes folia quamplura. Et nunc de singulis unum ponam exemplum, uel duo. Nam multi prologi superflue ponuntur in textu, cum non sint prologi textus in quibus redditur ratio translationis librorum quibus praeponuntur; sed sunt uel epistolae familiaribus missae, prout epistola Hieronymi ad Paulinum quae in capite Bibliae reputatur prologus et uocatur a uulgo, quae tamen in libro epistolarum Hieronymi continetur; uel sunt prologi in commentarios in originalia non in textum, sicut illud quod praemittitur ante librum Ecclesiastes. Nam proculdubio prologus est ipsius originalis et patet ex sententia. Et sic est de multis aliis quae non sunt in Bibliis antiquatis. De una oratione superflua est exemplum Deuteronomii xxuii–o, Maledictus qui dormit cum uxore proximi sui, et dicet populus Amen; quoniam nec antiqui codices nec Hebraeus nec Graecus habent uersum. De superfluitate dictionis horribile est ac nefandum exemplum octauo Genesis, cum dicitur quod coruus non est ad arcam reuersus. Nam Hebraeum habet affirmatiuam, et omnes Iudaei de mundo sentiunt hoc: et omnes Bibliae antiquae habent affirmatiuam, et Hieronymus in originali. Et accepta est negatio a paucis temporibus de alia translatione, scilicet LXX. interpretum, cuius falsitatem Hieronymus ostendit locis infinitis, et quae iam a tempore Isidori et ante euacuata est. Nam ipse dicit in libro de Officiis quod generaliter omnes Ecclesiae Latinae utuntur translatione Hieronymi, pro eo quod ueracior sit in sententiis et clarior in uerbis, excepto quod propter nimium usum psallendi in Ecclesia solius psalterii translatio secundum LXX. interpretes remansit. Sed antequam Romana Ecclesia iussit translationem hanc ubique haberi, Augustinus et alii et ipsemet Hieronymus tempore suo usi sunt, sicut Ecclesia, translatione antiqua. Et ideo Augustinus quando recitat textum hunc sexto decimo de Ciuitate Dei et exponit, oportuit quod uteretur translatione quae fuit uulgata et recepta apud Latinos, nec potuit aliud facere. Quoniam uero glossator a centum annis infixit glossas super textum, accepit auctoritatem Augustini de Ciuitate Dei, et eam posuit iuxta textum, sed non mutauit eum nec intulit negationem. Moderni autem non aduertentes diuersitatem translationum, nec considerantes qua utuntur translatione, inseruerunt negationem auctoritate propria et primo [ali]quis famosus inter caeteros hoc fecit. Et sic uulgatus est horribilis error, cum contradictorium pro contradictione ponatur. Sed uidemus in philosophia quod eiusdem libri est aliquando duplex et triplex translatio, et una habet diuersum uel aliquando contrarium alii. Sed nullus est qui ausus est translationem unam miscere cum alia. Quod autem libri ecclesiastici habent in legenda negationem, hoc est ex corruptione exemplaris apud studentes ad ecclesiasticos libros deriuatum. Et de syllabae mutatione, et per consequens totius dictionis, exemplum mirabile est de Ioseph, qui dicitur in exemplari uulgato uenditus fuisse triginta argenteis propter exemplum Domini. Sed secundum antiquos codices et Hebraeum et Graecum et Arabicum, et Hieronymum in originali, et Iosephum in primo antiquitatum, ibi debent esse uiginti non triginta. Et similiter in psalterio ad syllabae mutationem mutatur tota dictio cum infinito errore, cum dicitur, Sitiuit anima mea ad Deum fontem uiuum. Nam cum Ecclesia in psalterio solo utatur translatione LXX. interpretum, Hieronymus correxit hanc translationem bis, et posuit fortem ubi ponimus fontem per errorem propter similitudinem dictionum, et propter hoc quod in praecedenti uersu fit mentio de fonte, et propterea quod sitis ordinatur ad aquam. Sed ut dixi, Hieronymus correxit fortem; et ita est in Hebraeo et Graeco et in translatione Hieronymi propria, quam fecit de Hebraeo; et ita est in omnibus antiquis Bibliis, et in psalteriis antiquis monasteriorum. Nam hoc diligenter inspexi, et omnino certum est quod non est ibi nisi error uilissimus propter similitudines praedictas. De literae mutatione hoc est exemplum notabile primo Iudicum, cum dicitur in monte Hares, quod interpretatur testateo, ut penultima litera sit e, non i; sed communiter habetur testatio per i, ut sit nominatiuus casus et idem quod testificatio a teste; sed debet esse ablatiuus deriuatus a testa, nam in omnibus antiquis libris est testateo per e, et in Graeco et in Hebraeo, ut habetur Hares. Hieronymus transtulit testam, uel aliquid deriuatum a testa, uel aliquid consimile, ut later uel ariditas. Nam Hares in Hebraeo testam uel aliquod praedictorum significat in Latino. Unde Hieronymus in sexto libro super Isaiam exponens illud uerbum sexti decimi capituli, 'His qui laetantur super muros cocti lateris' dicit, 'Hares testam siue coctum laterem significat', et in octauo libro super illud uicesimo quarto Isaiae, 'Erubescit luna', dicit quod hares testam uel ariditatem significat. Quod uero tricesimo primo Ieremiae et tricesimo secundo confunduntur haec nomina Ananeel et Anameel per errorem, ut literae m et n indifferenter ponantur in penultima, est error magnus in mutatione unius literae. Nam Hieronymus dicit in originali quod Ananeel per n scriptum est turris, per m est filius Sellum patruelis Ieremiae; et sic inuenitur in Hebraeo. De diphthongo est illud Prouerbiorum sexto decimo, lapides sacculi secundum Hebraeum et Graecum et antiquos, quamuis communiter habeatur seculi sine diphthongo pro saeculi in aliquibus non multum antiquis; cuius error inoleuit quod hoc nomen seculum debet scribi per diphthongum, et sic ueraciter scribitur apud omnes libros antiquos in omni facultate. Et quia modica differentia est inter c et e, ideo aliqui de antiquis prope modernos tamen decepti mutauerunt primum c in e, ut scriberent saeculi; et quia moderni non scribunt per diphthongum, ideo retinuerunt hoc nomen seculum scriptum more suo, et neglexerunt hoc nomen sacculum quod est uera litera. De aspirationis nota exemplum est prima ad Thessalonicenses secundo, cum dicitur 'Ad tempus ore', ut sit ablatiuus casus huius nominis os oris, et non genitiuus huius nominis hora horae. Scribitur igitur in ablatiuo casu, et glossatur non a sancto sed a Magistro Sententiarum qui glossauit epistolas; sed sicut multipliciter alibi defecit in expositione propter ignorantiam Graeci, ita defecit hic, quoniam proculdubio in Graeco, a quo sumptum est, genitiuus casus huius nominis hora inuenitur horas, et aspiratur tam apud Graecum quam Latinum. Sed os oris non aspiratur, hoc enim nomen hora est Graecum, licet Latino more declinatum sicut domina. Sed Graecus declinat sic hora horas hora horan hora. Unde nominatiuus datiuus et uocatiuus similes sunt, accusatiuus in an, genitiuus in as, ablatiuum non habent Graeci. Et hoc in Graeco est horas, sicut ego legi diligenter, et quilibet potest probare qui scit Graecum, et in antiquis inuenitur aspiratio. Haec exempla uolui afferre, ut aliqua probatio innuatur quod necesse est linguas alienas sciri propter textus Latini corruptionem, tam in theologia quam in philosophia. Quomodo uero decurrit plana probatio, et in speciali per omnes corruptiones Bibliae, in aliud tempus differtur propter rei magnitudinem, quae potest, cum uolueritis iubere, Uestrae Sanctitati praesentari, sed non per me ut sufficiat, sed magis per alium; quam uobis in sequentibus explicabo.

CAPITULUM UI.

Septima ratio, quare necesse est ut Latini sciant linguas, est specialiter propter sensus falsitatem, etsi litera esset uerissima. Nam tam in theologia quam in philosophia necessariae sunt interpretationes, et praecipue in textu sacro et in textu medicinae et scientiarum secretarum, quae nimis occultantur propter ignorantiam interpretationum. Nam medici confusi sunt propter malas interpretationes, quas uocant synonyma. Non est autem possibile eis uti medicinis authenticis propter errorem istorum syno[ny]morum, et ideo accidit in manibus eorum infinitum periculum. Eodem modo in textu sacro; nam summa difficultas, quae est apud ipsum sciendum, est propter uarietatem et obscuritatem infinitarum interpretationum, ut in exemplo familiari pro infinitis aliis apparet. Uulgus enim hoc nomen Israel pro patriarcha interpretatur uirum uidentem Deum, et praeualuit hoc in usu usque ad tempus Hieronymi, et etiam usquequo sua translatio et sua expositio iussae sunt per omnes ecclesias diuulgari. Sed ipse dicit in originali, 'Quamuis grandis auctoritatis sunt et eorum umbra nos opprimat, qui Israel uirum uidentem Deum interpretati sunt, nos tamen magis consentimus Deo uel angelo qui hoc nomen imposuit, quam auctoritati alicuius eloquentiae secularis'. Et ideo probat egregie quod affirmat. Nam illi qui sic interpretati sunt crediderunt quod hoc uocabulum significet idem coniunctum et diuisum, sicut respublica apud nos. Sed hoc non est generaliter uerum, immo in pluribus habet instantiam in omni lingua. Apud uero Hebraeos is est uir, ra uidens, el Deus, et ideo crediderunt multi quod hoc nomen patriarchae habeat resolui in ilia tria. Sed Hieronymus reprobat per multa argumenta; quatuor enim possunt ex dictis suis sumi a parte uocis, et quatuor uel quinque a parte rei. Nam in illis tribus nominibus aliae literae et plures quam in nomine patriarchae, et aliter ordinatae et syllabicatae reperiuntur. Ex hoc igitur triplici argumento sumpto per literas concluditur per Hieronymum quod idem significari non potest hinc inde; cum ratio significationis eiusdem sumatur propter uocis identitatem. Sed patet uocem et literas nimis uariari, quoniam in nomine patriarchae sunt hae quinque literae per ordinem, Iod, Sin, Res, Aleph, Lamet, sicut ipsum Hebraeum hic positum declarat ישראל, Iserael. Sed in hoc triplici uocabulo hae octo literae hunc habent ordinem, scilicet Aleph, Iod, Sin Res, Aleph, He, Aleph, Lamet, ut hoc Hebraeum ostendit איש ראה אל, is ra el. Et quarto argui potest ex pronuntiatione. Nam sicut puncta ostendunt, nomen proprium non retinet apud Hebraeum sonum praecisum illorum uocabulorum trium, sed maiorem habet, quia Iserael sonatur in quatuor syllabis; trium uero uocabulorum sonus in solis tribus syllabis coarctatur, ut dicatur is, ra, el; quoniam punctum unum sub litera sonat i, duo puncta sonant e, et linea cum puncto sub ea sonat a. Sed argumenta fortiora trahuntur ex sensu uocis secundum Hieronymum. Nam per textum Hebraeum et Graecum et Latinum, et per Iosephum, patet quod Israel non debet dici uir uidens Deum, sed principans uel princeps cum Deo, quoniam in Hebraeo ad literam est sic, 'Et dixit Deus, non uocabitur nomen tuum amodo Iacob, sed Israel, quoniam si principatus uel princeps fuisti cum Deo, et cum hominibus poteris principari'. Et ideo dicit Hieronymus quod sensus est, Non uocabitur nomen tuum supplantator, hoc est Iacob, sed uocabitur nomen tuum princeps cum Deo, hoc est Israel. Quoniam enim ego princeps sum, sic enim tu qui me cum luctari potuisti princeps uocaberis. Si autem me cum pugnare potuisti, quanto magis cum hominibus, hoc est cum Esau, quem formidare non debes. Et hoc ostendit ipsum Hebraeum hic scriptum hoc modo. ויאמר לא יעקב, ua iomer lo iaecoue, et dixit non Iacob, יאמר עזד שמך, ieamer oze simecha, dicetur amodo nomen tuum, כי אם ישרל כי, ki im icerael ki, quoniam si Israel quoniam, שרית עם אלהים, saritha im elohim, principatus simul Deo, ועם אנשים ותוכל, ue im enasime ua tuchal, et simul hominibus et poteris. Et textus Graecus habet sic: quia inualuisti cum Domino, et cum hominibus ualebis. Atque Latinum habet: quoniam si contra Deum fortis fuisti, quanto magis contra homines praeualebis. Et Iosephus, primo antiquitatum libro, Israel ideo appellatum dicit, quia contra angelum steterit. Omnia igitur haec, scilicet principari cum Deo, et inualescere, et fortem esse, et stare contra uel cum Deo, reducuntur ad eundem sensum, ut patet, sed diuersis uocabulis interpretatum, quorum nullum de uirtute suae significationis potest elicere uisionem Dei. Et ideo uera interpretatio est princeps cum Deo. Et adhuc confirmat hoc Hieronymus per argumentum deriuationis. Nam Sarith, quod ab Israel nomine deriuatur, principem sonat ut dicit. Unde et Sara uxor Abrahae princeps dicitur, sicut dicit Hieronymus super decimum septimum capitulum Geneseos. Quapropter si uulgus uel aliqui antiqui, ut Eusebius Caesariensis in libro nominum Hebraeorum, quem Hieronymus in Latinum uertit, et alii, famosa abutentes interpretatione, dicant Israel interpretari per uirum uidentem Deum, dicamus cum Hieronymo; 'Illud autem quod in libro nominum interpretatur Israel uir uidens Deum, omnium pene sermone decretum, non tam uero quam uiolenter, nihil interpretatum uidetur'. Si igitur per Eusebium in libro nominum, quem Hieronymus transtulit in Latinum, et per Ambrosium et alios forsan sanctos, allegare quis contendat quod recta expositio huius uocabuli Israel sit uir uidens Deum, dicendum est quod locuti sunt secundum uulgatam expositionem antequam ueritas fuit patefacta, quam postea beatus Hieronymus uera et recta interpretatione Latinis reuelauit; sicut in eius libris continetur, et in glossa etiam habetur. Si uero dicatur quod consuetudo uulgi theologorum modernorum hanc interpretationem frequentet, patet responsio per supradicta secundum Augustinum et Cyprianum et Isidorum et alios et per uarias declarationes. Nam secundum eos manifestatae ueritati cedat consuetudo, ut relicto errore uulgi sequamur ueritatem; et quod ex ignorantia uenit non debet allegari, sicut accidit in proposito. Et praecipue contra auctorem et doctorem sacrum non licet contraire ubi pro se rationes sufficientes et auctoritates allegat. Porro ad omnium affirmationem potest quilibet Hebraeos peritos consulere, et inueniet sententiam beati Hieronymi ratam et inconcussam. Summa uero necessitas remediorum falsitatis requiritur in his interpretationibus propter formam Hebraei sermonis. Nam in interpretationibus uulgatis, quae in fine Bibliae ponuntur, sunt infinitae occasiones errorum propter hoc quod unum uocabulum aestimatur secundum normam Latinam, quae est multiplex apud Hebraeos. Et abundantius erratur quod tali uocabulo dantur uariae interpretationes, tanquam eiusdem sint uocabuli Hebraei, cum tamen quaelibet sit diuersi, eo quod uocabulum Hebraeum apud nos male consideratum in scriptura una habet diuersas literas apud Hebraeos et diuersas scripturas, penes quas recipit diuersas interpretationes; secundum quod Hieronymus ponit exemplum in epistola de Mansionibus. Nam or, si scribatur per aleph, significat lumen; si per ain, pellem; per heth, foramen; per he, montem. Dicit igitur quod uicesimo Numerorum quidam interpretati sunt his modis quatuor; sed opiniones tres destruit, quia in Hebraeo scribitur hie per he literam, et ideo solum montem in hoc loco designat. Sed in praedicando et legendo theologi recurrunt ad omnes quatuor expositiones in hoc uocabulo; et sic in aliis propter hoc quod sic habetur in interpretationibus. Ultima ratio scientialis de necessitate linguarum aliarum est quod grammatica in lingua Latinorum tracta est a Graeco et Hebraeo. Nam literas accepimus a Graecis, ut docet Priscianus, et totam rationem tractandi partes orationis Priscianus accepit a Graecis, ut testatur, et miscet Graecum in magna abundantia per omnes libros suos. At ipsa uocabula linguae Latinae, et tam theologica quam philosophica, ab alienis linguis pro parte maxima sunt transfusa; quorum aliqua Latini suspicantur esse alterius linguae, et de aliquibus non considerant quod ab alia lingua descendunt. Multa uero aestimantur quod sint penitus Latina, cum tamen sint Graeca uel Hebraea, Arabica uel Chaldaea, in quibus tam in pronuntiatione quam in scriptura et sensu accidit multiplex error Latinorum. Nec est modicum inconueniens errare in uocabulis; quia per consequens homo errat in orationibus, deinde in argumentis, et tandem in his quae aestimantur concludi. Nam Aristoteles dicit, Qui uirtutis nominum sunt ignari saepe paralogizantur. Et primum et principale fundamentum doctrinae ponit Boethius in certa et integra cognitione terminorum, sicut docet in libro de Disciplina Scholarium; atque nos experimur hoc in singulis scientiis. Nam principalis difficultas et utilitas sunt ut homo sciat intelligere uocabula quae dicuntur in scientia, et prudenter et sine errore proferre. Quando uero hoc sit, aliquid potest per seipsum proficere sine ulteriori doctrina si sit diligens in studio. Nam textus scientiarum sunt ei plani postquam nouerit proprie ac recte intelligere et interpretari; et sine difficultate potest quemlibet sapientem intelligere, et cum quolibet sufficienter conferre, et a quolibet si necesse est edoceri. Et Aristoteles dicit primo Coeli et Mundi, Paruus error in principiis est magnus in principiatis. Qui enim in fundamento errat, necesse est eum errore totum aedificium cumulare. Aestimamus igitur linguam nostram Latinis dictionibus esse compositam, et pauca esse uocabula aliarum linguarum, cum tamen quae communiter utimur sint de linguis alienis, ut domus, scyphus, clericus, laicus, diabolus, Sathanas, ego, pater, mater, ambo, leo, bos, ager, malum, et sic de paene infinitis quae uix in magno uolumine possent congregari; praecipue si scrutarentur uocabula singularum scientiarum, et maxime theologiae et medicinae; quo uolumine nihil esset utilius, si uocabulorum omnium recta scriptura ac pronuntiatio debita cum fideli deriuatione et certa interpretatione praeberentur. Sed nunc in his quatuor erramus infinities in magnum totius sapientiae detrimentum; quod paucis exemplis potest intelligi. Nos enim non consideramus ordinem linguarum, nec quod prior lingua non recipit interpretationem posterioris, nec quod diuersae linguae, in eo quod diuersae sunt, non se mutuo exponunt, secundum quod dicit Hieronymus Ge[nesis] septimo decimo, 'Nemo aliqua lingua quodlibet uocans etymologiam sumit uocabuli ex altera'; et Seruius dicit hoc in commentariis Uirgilii. Et maxime prior ex posteriori non potest originem habere, ut certum est omni homini rationem habenti. Unde Graecum non oritur ex Latino, nec Hebraeum ex Graeco. Et ideo non debet Hebraeum etymologiam capere ex Graeco, nec Graecum ex Latino. Unde Hieronymus contra quosdam dicit loco memorato, Sarra non Graecam sed Hebraeam debet habere rationem, Hebraeum enim est. Et Seruius dicit quod Lenaeus a leno, lacu, dicitur, non a lenio, quia Graecum nomen non potest Latinam etymologiam recipere. Sed contra hoc facimus communiter et indifferenter. Nam dicimus quod amen, licet sit Hebraeum, dicitur ab a Graeca praepositione, quod est sine, et me ne Graeco, quod est defectus. Et cum Parasceue sit Graecum, dicimus quod dicitur a paro paras et coena coenae, quae sunt Latina. Et dicunt quod dogma dicatur a doceo, et quod iubileum a iubilo, et sic de infinitis, quae omnia falsa sunt. Et non solum uulgus Latinorum sed auctores in his oberrant; ut Hugutio et eius sequaces, qui aestimant iubileum a iubilo deriuari, cum tamen iubileum debet esse Hebraeum, et iubilus est Latinum. Sed nec debet dici iubileum, ut litera i sit in secunda syllaba sicut in iubilo, immo debet ibi esse e litera ut dicatur iubeleus, sicut uult Isidorus et Papias, et omnes libri antiqui sic habent. Nam dicitur a iobel, quod est Hebraeum.

CAPITULUM UII.

Quoniam autem scimus quod multa uocabula, quae sunt in usu Latinorum, debent exponi per alias linguas, assueti in hoc credimus quod longe plura quam ueritas sit capiant etymologiam aliunde. Nam sola illa uocabula quae oriuntur et deriuantur ex Graeco et Hebraeo debent habere interpretationem per linguas illas. Ea enim quae pure Latina sunt non possunt habere expositionem nisi per uocabula Latina. Nam purum Latinum est omnino diuersum ab omni lingua, et ideo non recipit interpretationem aliunde. Sed Latini hoc non considerant, immo indifferenter pura Latina per alias linguas interpretantur, sicut a Graecis deriuata. Unde multis modis hoc nomen caelum, quod est pure Latinum, Graece interpretantur, dicentes quod caelum dicitur tanquam casa helios, id est domus solis, nam sol dicitur helios. Sed incongrue dicunt et falso. Nam cum helios sit nominatiui casus et non genitiui, casa helios incongrue dicitur; deberent enim dicere casa heliu, quia heliu est genitiui casus. Deinde falso dicitur; nam sicut Uarro peritissimus Latinorum, ut sanctorum et philosophorum utar eloquio, docet, et Plinius in prologo naturalis philosophiae confirmat, caelum dicitur a caelo caelas, quod est sculpo (scul)pis, quia stellis sculptum est et ornatum, quod manifestum est ex lege scripturae uocabulorum. Nam caelo (cae)las pro sculpo (scul)pis, scribitur per diphthongum ae in omnibus libris antiquis; et similiter hoc nomen caelum apud omnes codices antiquos scribitur per diphthongum eandem, et ideo deriuatur a caelo, quod est sculpo. Et ex hoc sequitur quod non deriuatur a celo celas, quod est occulto (occul)tas, sicut illi dicunt qui huic nomini dant etymologiam Latinam, dicentes sic dici quia occultatur et elongatur a nobis, uili errore sicut priores decepti. Similiter hoc nomen aue, quod est pure Latinum, Graece exponunt, dicentes quod dicitur ab a, quod est sine, et ue, quasi sine ue. Sed hoc fieri non debet, quia hoc uocabulum non sumitur a Graeco uocabulo cognatae significationis. Nam chere in Graeco significat aue in Latino, sed haec duo non concordant, et ideo multo magis ab aliis suam non trahet expositionem. Hoc igitur est unus modus quo infinitis quasi uocabulis errant Latinis.

CAPITULUM UIII.

Alius modus est quod in Graecis uocabulis non attendimus scripturam quam habent multipliciter uariatam, quodque uocabula consimilia in sono distinguunt in significato. Unde habent triplex i et duplex o et duplex t ac p et c; et habent undecim diphthongos et multa alia, ut sic uarietatem suorum uocabulorum in significando designent. Nam cenos, quod est inanis, a quo cenodoxia, id est inanis gloria, de quo Deuteronomii septimo, scribitur per e breue; et cenos quod est nouus, a quo encenia, id est innouationes ut noua festa et dedicationes ecclesiarum, de quo Iohannis decimo, scribitur per ae diphthongum, sic caenos. Cenos uero quod est communis, a quo cenobium et epicenon, scribitur per oi dipthongum, quamuis Latinus proferat e, sed deberet proferre i, ut diceret cinos. Unde ab hoc dicitur cinomia, quod est secundum Hieronymum in correctione psalterii, communis uel omnimoda musca. Unde Papias dicit quod scribitur per diphthongum in prima syllaba sic coinomia, et hoc manifestum est ex Graeco psalterio. Et etiam cynos, canis, quando scribitur per y Graecum, unde cynomia id est musca canina, de qua Exodi octauo. Et xenos per x est peregrinus, a quo xenia quae sunt munera seu dona, de quibus primo Machabaeorum et uicesimo Ecclesiastici. Et schenos per sch est funis, a quo schenobates qui graditur in fune et super funem; et scena est umbra uel tabernaculum, a quo scenopegia, id est fixio tabernaculi, et scenofactoria ars in qua Paulus apostolus laborabat. Cum ergo deriuatiua istorum uocabulorum et composita sic uariantur in significatis, licet sint similia in sermone et sono, sicut primitiua, manifestum est quod non est possibile euadere in sensu literali sine errore, qui non aduertit scripturam huiusmodi dictionum. Unde magni uiui et famosi expositores aliquando decepti sunt, sicut Rabanus, qui octauo decimo Actuum dicit quod scenofactoria ars docet facere funes, quia aestimabat quod schenos, quod est funis, esset illud a quo nomen deriuatur. Sed Beda docet contrarium, uolens quod a scena deriuetur. Et hoc manifestum est per scripturam uocabuli, scilicet octauo decimo Actuum in Graeco textu scribitur uocabulum prima syllaba sine aspiratione, et per uocalem quae uocatur ita, scilicet quae est i longum, et sic scribitur scena pro tabernaculo; sed schenos pro fune scribitur per oe diphthongum et per aspirationem. Et sic contentio est inter doctores de cynomia et caeteris praedictis. Unde de xeniis credit uulgus quod nihil sit; et corrigunt in textu sacro, dicentes exenia. Sed in Bibliis antiquis non est sic, nec in Graeco, nec potest sic dici secundum Graecam grammaticam, quia oporteret quod ex, praepositio Graeca, poneretur ibi, quod non est possibile; postquam uocabulum incipit per consonantem, sicut patet ex grammatica Graecorum. Per hunc modum accidit error quasi in infinitis uocabulis.

CAPITULUM IX.

Et tertius modus est quod licet Latini multum communicant cum Graecis, tamen in aliquibus differunt, quod non obseruatur ut oportet. Nam cum dicat Priscianus et omnes Latini sciunt quod nomen arboris apud Latinos est feminini generis et terminatur in us, et nomen fructus est neutrum et terminatur in um, ut pomus pomum, pirus pirum, et sic de aliis, aestimant quod hoc sit intelligendum de omnibus uocabulis quae sunt in usu Latinorum, ut de malo et de amigdalo et aliis. Nam regula Latinorum est solum intelligenda de Latinis dictionibus, non de Graecis nec aliis. Et quod hoc sit uerum patet primo, quia Latinus dat regulas de Latinis, et non pertinet ad eum ordinare regulas de linguis alienis; deinde Pris[cianus] dicit quod omne Graecum cadens in usum Latinorum retinet genus suum quod habuit apud Graecos; et ideo cum malum pro arbore sit Graecum et neutri generis, erit sic apud usum Latinorum; et ideo tam pro fructu quam pro arbore erit eiusdem generis et eiusdem terminationis. Et hoc probatur per Uirgilium qui dicit in Georgicis mala insita; arbores quidem inseruntur, non fructus; et super hoc Seruius commentator qui fuit maior quam Priscianus, nam eius auctoritate saepius utitur, dicit quod haec regula. Omne nomen arboris est feminini generis, intelligenda est de Latinis non de Graecis. Malum autem Graecum est, ut infert; et certum est quod est Graecum, licet secundum morem Latinorum aliquantulum aliter prolatum, quia nulla dictio apud Graecos terminatur in m literam, sed in n; et Latinus consueuit terminare dictiones suas in m, ut scamnum, lignum, bomum et huiusmodi. Item multoties Latinus mutat aliquam uocalem in uocabulo Graeco, ut ubi Graecus dicit grammaticos Latinus dicit grammaticus, et sic multipliciter; et sic est hic; Graecus enim dicit melon pro arbore et fructu; Latinus mutat e in a, sicut n in m, et dicit malum. Sed ista mutatio non mutat uocabulum secundum substantiam et secundum radicem; quia acceptum est a Graeco, licet aliter prolatum, et hoc omnes auctores testantur. Caeterum per textum Latinorum in antiquis libris tam de theologia quam de philosophia inuenitur semper malum pro arbore. Nam in primo Ioelis inuenitur communiter apud omnes Biblias malum pro arbore; et usque nunc correctores dimiserunt illud in nouis Bibliis, et in omnibus antiquis quatuor Canticorum similiter, ubi dicitur, Sicut malum inter ligna siluarum; et sic exponit Beda in originali. Et duodecimo Ecclesiastis est amigdalum in omnibus antiquis: et malogranatum in singulari et malogranata in plurali in libris legis inuenitur; quod non fieret si malum non esset neutri generis. Mutantur igitur haec uocabula secundum formam Latinarum dictionum inconuenienter, et praecipue mirum est quod in aliquo correctores dimittunt antiquam literam, et in alio abradunt, quod est omnino contra rationem.