Library › Latin: History › Historia Wambae Regis
This history by Julian, later archbishop of Toledo, narrates the rebellion of the duke Paul against the Visigothic king Wamba in 673. It opens with the purpose of history, to stir later generations to virtue by examples, and then tells how Wamba was chosen king by the whole people after the death of Recceswinth, anointed by the priests, and forced to deal with a revolt in the province of Gaul, where Paul, sent to suppress it, had himself proclaimed king. The work describes Wamba’s campaign in the Pyrenees and Septimania, the siege of Nîmes and the capture of the rebels.
Migne’s text includes a version interpolated by the thirteenth-century chronicler Lucas of Tuy, a satirical ‘insult’ against the tyranny of Gaul, and the judgment pronounced against the rebels. The sample shows Wamba punishing his own soldiers’ looting and adultery with mutilation. The history is the principal source for Wamba’s reign and an important example of Visigothic political ideology, presenting the anointed king as the chosen of God.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 96, Parisiis 1851), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · History
Historia Wambae Regis
Julian of Toledo · In Nomine Domini Incipit Liber de Historia Galliae, quae Temporibus Divae… · every word parsed
1
Solet uirtutis esse praesidio triumphorum relata narratio, animosque iuuenum ad uirtutis attollere signum, quidquid gloriae de praeteritis fuerit praedicatum. Habet enim ipsa humani moris instantia pigrum quemdam internae uirtutis affectum. Et inde est quod non tam citatior ad uirtutes, quam ad uitia procliuior reperitur. Quae nisi iugi exemplorum utilium prouocatione instructa praestiterit, frigida remanet et torpescit. Hac de re, ut fastidiosis mentibus mederi possit relatio praeteritae rei, nostris temporibus gestum inducimus, per quod ad uirtutem subsequiua saecula prouocemus.
Adfuit enim diebus nostris clarissimus Wamba princeps, quem digne principari Dominus uoluit, quem sacerdotalis unctio declarauit, quem totius gentis et patriae communio elegit, quem populorum amabilitas exquisiuit, qui ante regni fastigium multorum reuelationibus celeberrime praedicitur regnaturus. Qui clarissimus uir, dum decedentis Recesuindi principis morte exsequiale funus solueret et lamenta, subito unam omnes in concordiam uersi, uno quodammodo tam animo, quam oris affectu pariter prouocati, illum se delectantes habere principem clamant; illum se nec alium in Gothis principari unitis uocibus intonant, et cateruatim, ne postulantibus abnuerit, sub pedibus obuoluuntur. Quos uir omni ex parte refugiens, lacrymosis singultibus interclusus, nullis precibus uincitur, nulloque uoto flectitur populorum. Modo non se suffecturum tot ruinis imminentibus clamans, modo senio sese confectum pronuntians: cum acriter reluctante unus ex officio ducum quasi uicem omnium acturus, audacter in medium minaci contra eum uultu prospiciens, dixit: Nisi consensurum te nobis promittas, gladii modo mucrone truncandum te scias. Nec hinc tandiu exibimus, quandiu aut expeditio nostra te regem accipiat, aut contradictorem cruentus hic hodie casus mortis absorbeat.
Quorum non tam precibus quam minis superatus, tandem cessit, regnumque suscipiens, ad suam eos pacem recepit: et tamen dilato unctionis tempore usque in nonum decimum diem, ne extra locum sedis antiquae sacraretur in principem. Gerebantur enim ista in uilla, cui antiquitas Gerticos nomen dedit, quae fere centum uiginti millibus ab urbe regia distans, in Salmanticensi territorio sita est. Ibi enim uno eodemque die, scilicet in ipsis Kalendis Septembris, et decentis regis uitalis terminus fuit, et pro subsequentis uiri iam dicti electione, illa quam praemisimus, populi acclamatio exstitit. * Nam eumdem uirum quanquam diuinitus abinceps, et per anhelantia plebium uota, et per eorum obsequentiam, regali cultu iam circumdederant magna officia, ungi se tamen per sacerdotis manus ante non passus est, quam sedem adiret regiae urbis, atque solum peteret paternae antiquitatis, in qua sibi opportunum esset et sacrae unctionis uexilla suscipere, et longe positorum consensus in electione sui patientissime sustinere. Scilicet ne, citata regni ambitione permotus, * usurpasse potius uel furasse, quam percepisse a Domino signum tantae gloriae putaretur. Quod tamen prudenti differens grauitate, nono decimo postquam regnum susceperat die Toletanam urbem ingreditur.
At ubi uentum est quo sanctae unctionis susciperet signum in praetoriensi ecclesia, sanctorum scilicet Petri et Pauli, regio iam cultu conspicuus ante altare diuinum consistens, ex more fidem populis reddidit. Deinde curuatis genibus oleum benedictionis per sacri Quirici pontificis manus uertici eius refunditur, et benedictionis copia exhibetur, uti statim signum hoc salutis emicuit. Nam mox e uertice ipso, ubi oleum ipsum perfusum fuerat, euaporatio quaedam fumo similis in modum columnae sese erexit in capite, et e loco ipso capitis apis uisa est prosiliisse, quae utique signum quoddam felicitatis secuturae portenderet. * Et haec quidem praemisisse otiosum forte non erit: quippe ut posteris innotescat quam uiriliter rexerit regnum. Qui non solum nolens, sed tantis ordinibus ordinate percurrens, totius etiam gentis coactus impulsu, ad regni meruerit peruenire fastigium.
5
Huius igitur gloriosis temporibus, Galliarum terra altrix perfidiae, infami denotatur elogio, quae utique inaestimabili infidelitatis febre uexata, genita a se infidelium depasceret membra. Quid enim non illa crudele uel lubricum, ubi coniuratorum conciliabulum, perfidiae signum, obscenitas operum, fraus negotiorum, uenale iudicium, et, quod peius his omnibus est, contra ipsum Saluatorem nostrum et Dominum Iudaeorum blasphemantium prostibulum habebatur? Haec enim terra suo, ut ita dixerim, partu perditionis suae subimet praeparauit excidium, et ex uentris sui generatione uiperea euersionis suae nutriuit decipulam. Etenim dum multo iam tempore his febrium diuersitatibus ageretur, * subito in ea unius nefandi capitis prolapsione turbo infidelitatis adsurgit, et conscensio perfidiae per unum ad plurimos transit.
Huius enim caput tyrannidis Ildericum fama sui criminis refert, qui Nemausensis urbis curam sub comitali praesidio agens, non solum nomen, sed titulum et opus sibimet infidelitatis asciuit, adiunctis prauitatis sibimet suae sociis, Gumildo Magalonensis sedis antistite detestando, et Ranimiro abbate. Is igitur criminis caput, dum per diuersos ignem suae infidelitatis accenderet, Nemausensis urbis episcopum beatae uitae Aregium ad perfidiae notam trahere nitebatur. Quem casto ore, constantique corde repugnantem suis consiliis cernens, et ordinis et loci dignitate priuatum, pondere uinculorum onustum, in Franciae finibus Francorum manibus tradidit inludendum. Dein in sublati pontificis locum perfidiae suae socium Ranimirum inducit episcopum. In cuius electione nullus ordo attenditur, nulla principis uel Metropolitani definitio praestolatur. Sed erecto quodam mentis superbae fastigio contra interdicta maiorum ab externae gentis duobus tantum episcopis ordinatur. Peracto temeritatis tantae prouentu, trium horum hominum semina uirulenta perfidiae, Ildericus scilicet, Gumildus, et Ranimirus, terminos sibimet suae coniurationis statuunt, et a loco ubi uocabulum fertur Mons Cameli usque in Nemausum terram Galliae diuidunt, suaeque coniurationi adsciscunt, quo utique infidelitas a fidelitate secerneretur. Collecta dein manu, ciues depopulantur, labores exhauriunt, omnisque prouincia Galliae depraedatur.
Fama haec cucurrit ad principem, moxque ad exstinguendum seditiosorum nomen, exercitum per manum Pauli ducis in Gallias destinat. Qui Paulus tepenti cursu cum exercitu gradiens, morarum intercapedine exercitum fregit. Ipse quoque bello abstinuit, nec primos impetus in hostem direxit, talique studio animos iuuenum ab eo quo ardebant praeliandi furore submouit. Sicque Paulus in Sauli mentem conuersus, dum pro fide noluit proficere, officere conatus est contra fidem. Regni ambitione illectus, spoliatur subito fide. Promissam religiosi principis maculat charitatem, praestationis obliuiscitur patriae, et, ut quidam ait, tyrannidem celeriter maturatam secrete inuadit et publice armat. Agit haec arcano quodam consilio, ut affectatum fastigium regni ante queat uideri, quam sciri, allectis sibi perfidiae suae sociis Ranosindo Tarraconensis prouinciae duce, et Hildigiso sub Gardingatus adhuc officio consistente. Quod uotum peruersi desiderii, incredibili, ut ita dixerim, efficere celeritate intendens, collectis undique populis, simulate se pugnaturum contra seditiosos enuntiat. * Diem statuit, locum proponit, quo Gallias expugnaturi accederent. * Quod uir uitae uenerabilis, et sollicitudine saluandae plebis idoneus, Argebadus cathedrae Narbonensis antistes, subtilissima quorumdam relatione comperiens, ut pote tyranno, illi aditum ciuitatis intercludere nisus est. Sed nec haec quoque opinio latuit Paulum. Unde priusquam antistes ille quae cogitauerat effectibus manciparet, subito praepropero cursu Paulus cum exercitu Narbonensem urbem ingrediens, insidias sui maturitate praeuenit, portasque ciuitatis subdelegato armatorum praesidio obserari praecepit. Ubi dum circumfusa omnis exercitus multitudo collecta est, uipereum caput perfidiae cum quibusdam sociis suis Paulus ipse in medio astitit, obiurgans primum episcopum cur illi ciuitatis aditum intercludere niteretur.
Post haec tyrannidis suae consilium proditurus, diuerso fraudis argumento fidem populorum degenerans, et ad irrogandas iam fato Wambano principi iniurias animos singulorum inflammans, iurat ipse Paulus primum omnibus illum se regem habere non posse, nec in eius ultra famulatu persistere. Quin potius ait: Caput regiminis ex uobis ipsis eligite, cui conuentus omnis multitudo cedat; et quem in nobis principari appareat. Cui unus ex coniuratis maligni ipsius consilii socius Ranosindus Paulum sibi regem designat, Paulum sibi nec alterum populis regem mox futurum exoptat. At ubi idem Paulus sui consilii accelerationem inspexit, consensionem illico propriae uoluntatis adhibuit, iurare etiam sibimet omnes coegit. Post haec regnum arripuit, et nefaria temeritate coniuratorum cateruam illam, quam armorum utilitate non cepit, perfidiae opere ad se traxit. Nam Hildericum, Gumildum, uel Ranimirum, non difficili opere suae perfidiae sociauit. Quid multa? Omnis Galliarum terra subito in seditionis arma coniurat, nec solum Galliam, sed etiam partem aliquam Tarraconensis prouinciae sociam rebellionis suae attentat. Fit tamen tota Gallia repente conuenticulum perfidorum, perfidiae spelaeum, conciliabulum proditorum. Ubi dum Paulus perfidiae suae socios numerosiores efficere uellet, prolatis promissisque muneribus, Francorum Wasconumque multitudines in auxilium sui pugnaturas adlegit, et intra Gallias cum multitudine hostium persistit, opperiens euentum gratissimi temporis, quo posset in Hispanias pugnaturus accedere, perceptumque regni fastigium uindicare.
Illo tunc tempore, cum haec intra Gallias agerentur, religiosus Wamba princeps feroces Wasconum gentes debellaturus aggrediens, in partibus commorabatur Cantabriae. Ubi cum de his quae intra Gallias gerebantur, fama se ad aures principis deduxisset, mox negotium primatibus palatii innotuit pertractandum, utrumne possent in Gallias exinde pugnaturi accedere, an reuertentes ad propria collectis undique uiribus cum multiplici exercitu tam longinqui itineris arriperent commeatum. In quo bicipiti consilio nutantes multos princeps ipse aspiciens, hac omnes communi admonitione alloquitur: « Ecce, ait, iuuenes, exortum malum audistis, et quo se munimine incentor seditionis huius armauerit, agnouistis. Praeuenire ergo hostem necesse est, ut ante excipiatur bello, quam in suo crescat incendio. Turpe nobis sit, aut talibus dimicaturos in occursum non ire, aut domos nostras, priusquam intereant, repedare. Ignominiosum nobis uideri debet, ut qui rebelles nostros suis non potuit subiicere armis, repugnare audeat tantae gloriae uiris: et qui abiectissimam unius hominis pellem deuincere pro patriae quiete non ualuit, hostem audeat se praebere genti. Quasi effeminatos et molles nos usquequaque diiudicans, qui utique nullis armis, nullis uiribus, nullisque consiliis eius tyrannidi resistere ualeamus. Quae est enim perituro illi uirtus, si Francorum uiribus nobiscum decertando confligat? Notissima eorum nobis, nec incerta pugna est. Ergo turpe sit uobis eorum testudinem has acies expauescere, quorum nostis infirmiorem semper esse uirtutem. * Si autem coniuratione Gallorum nititur, uindicare tyrannidem uile putandum est, ut gesta nostra extremo terrae angulo cedant: et ii, in quibus dilatatum regnum porrigitur, horum motibus perturbentur, quos praesidali semper uice defendunt. * Siue enim Galli, siue Franci sint, tantae coniurationis, si placet, uindicandum existiment facinus: nos tamen armis ultricibus gloriae nostrae nomen uindicare debemus. Neque enim cum feminis, sed cum uiris nobis certandum est. Quanquam notissimum maneat, nec Francos Gothis aliquando posse resistere, nec Gallos sine nostris aliquid uirtutis magnae perficere. Quod si alimentorum seu uehiculorum necessitudinem opponatis, gloriosius nobis erit, postpositis cunctis, triumphum in necessitatibus conquisisse, quam in abundantia bella exquisita conficere. Augustior enim semper uirtus plus tolerantiae uires, quam suffectus rei nobilitat. Exsurgite iam ad uictoriae signum, nomen disperdite perfidorum. Dum calor est animi, nulla debet esse remoratio properandi. Dum ira animos urget in hostem, nulla nos debet retardatio impedire, quin potius, si fieri possit sine intermissione proficiscendi susceptum iter aggredi, multo facillime poterunt hostium nostrorum castra subuerti. Nam, ut quidam sapiens ait, ira praesens ualet, dilata languescit. Non igitur opus est retrouerti militem, quem impiger accessus belligerandi fecit esse uictorem. Directum ergo iter frustrare non opus est. Abhinc ergo Uasconibus cladem illaturi accedamus, deinde ad seditiosorum nomen exstinguendum protinus festinemus. »
10
Ad quod dictum incalescunt animi omnium, exoptantque fieri quae iubentur. Mox cum omni exercitu Uasconiae partes ingreditur, ubi per septem dies quaquauersum per patentes campos depraedatio et hostilitas castrorum, domorumque incensio tam ualide acta est, ut Uascones ipsi, animorum feritate deposita, datis obsidibus uitam sibi dari pacemque largiri, non tam precibus quam muneribus exoptarent. Unde acceptis obsidibus, tributisque solutis, pace composita, directum iter in Gallias profecturus ascendit, per Calagurrem et Hoscam ciuitates transitum faciens. Dehinc electis ducibus in tres turmas exercitum diuidit: ita ut una pars ad Castrum Libyae, quod est Cirritaniae caput, pertenderet; secunda per Ausonensem ciuitatem Pyrenaei media peteret; tertia per uiam publicam iuxta oram maritimam graderetur. Ipse tamen religiosus princeps cum multiplici bellantium manu praecedentes subsequebatur. Sed quia insolens quorumdam e nostris motio non solum praedae inhiabat, sed etiam cum incensione domorum adulterii facinus perpetrabat; tanto disciplinae uigore iam dictus princeps in his et talibus patratum uindicabat scelus, ut grauiora in his supplicia illum putares impendere, quam si hostiliter contra illum egissent. Testantur hoc praecisa quorumdam adulterorum praeputia, quibus pro fornicatione hanc ultionis irrogabat iacturam. Dicebat enim: « Ecce iam iudicium imminet belli, et libet animam fornicari? Et credo ad examen pugnae acceditis. Uidete ne in uestris sordibus pereatis. Nam ego si ista non uindico, iam ligatus hinc uado. Ad hoc ergo uadam, et iusto Dei iudicio capiar, si iniquitatem populi uidens, ipsum non puniam. Exemplum hic praebere debet Heli sacerdos ille in diuinis Litteris agnitus, qui pro immanitate scelerum filios, quos increpare noluit, in bello concidisse audiuit. Ipse quoque filios sequens, fractis ceruicibus exspirauit. Haec igitur nobis timenda sunt, et ideo si purgati maneamus a crimine, non dubium erit quod triumphum capiamus ex hoste. » Sub ista, ut praemissum est, disciplina iam dictus princeps exercitum gloriose producens, moresque singulorum sub diuinis regulis tenens, prosperari sibi uidebat per incrementa dierum et dispositum belli, et uictoriam praeliandi. Prima ex rebellione omnium ciuitatum Barcinona in potestate principis religiosi adducitur, deinde Gerunda subiicitur. Huius igitur memoratae ciuitatis uenerabili uiro Amatori episcopo Paulus idem pestifer sub isto sensu scriptam epistolam miserat.
10·2
11 « Audiui quod Wamba rex cum exercitu ad nos uenire disponat, sed cor tuum ex hoc non conturbetur. Neque enim hoc fieri puto. Et tamen quem primum de nobis ambobus tua Sanctitas cum exercitu uiderit accedentem, ipsum se dominum credat habere, et in eius debeat charitate persistere. » Haec miser ipse scripsit, nesciens quam iustum contra se iudicium protulit. Unde horum scriptorum uerba religiosus princeps sapienter coniiciens, dixisse fertur. « Non (ait) Paulus in his scripturis suis a semetipso locutus est. Sed licet ignoranter, tamen prophetasse illum hic censeo. » Egressus igitur post haec princeps de Gerunda ciuitate, belligerosis incursibus [ Fors., in curribus, ut infra, num. 27] gradiens, ad Pyrenaei montis iuga peruenit. Ubi duobus diebus exercitu repausante, per tres, ut dictum est, diuisiones exercitus Pyrenaei montis dorsa ordinauit, castraque Pyrenaeica, quae uocantur Caucoliberi, Uulturaria, et Castrum Libyae mirabili uictoriae triumpho cepit, atque perdomuit. Multaque iis in castris auri argentique inuenta copia exercitibus in praedam cessit. Nam in castrum quod uocatur Clausuras, missis ante se exercitibus, per duces duos irruptio facta est. Ibi quoque Ranosindus et Hildigisus cum caetero agmine perfidorum, qui ad defensionem Castri ipsius confluxerant, capiuntur. Sicque deuinctis post tergum manibus principi praesentantur. Wittimirus tamen unus ex coniuratis in Sordonia constitutus fuerat: qua nostros irrupisse persentiens, statim aufugit, et tantae cladis nuntium Paulo in Narbonam perlaturus accessit. Quae res granditer tyrannum pauidum reddidit. Princeps uero religiosus praedictorum castrorum subiugato exercitu, in plana post transitum Pyrenaei montis descendens, duobus tantum diebus exercitum in unum congregaturus exspectat.
At ubi e diuersis partibus collecta in unum exercituum multitudo percrebuit, standi mora nulla fuit. Sed statim per quatuor duces lectum numerum bellatorum ad expugnationem Narbonae ante faciem suam mittit. Alium exercitum destinans, qui nauali praelio bellaturus accederet. Et quidem iam erant parui admodum dies, ex quo Narbona rebellis Paulus seruiliter fugiendo excesserat, comperto quod tam feliciori prouentu pars religiosi principis pro peraret. Quam ciuitatem Paulus ipse sui iuris potestati astipulans, multiplici perfidorum praesidio sepsit, summamque praelii Witimiro duci suo commisit. Quem cum nostrorum exercitus blanditer exoraret, ut ciuitatem sine sanguinis effusione contraderet, prorsus abnuit; obseratisque ciuitatis ipsius portis, e muro exercitum religiosi principis detestatur. In principem quoque ipsum maledicta congeminat, minisque exercitum proturbare conatur. Quod nostrae partis multitudo non ferens, subita cordium accensione incanduit, et telorum iactu perfidorum ora petiuit. Quid multa? immanis ab utrisque pugna conseritur, et uice sagittarum alternatim sibimet utraeque partes obsistunt. Sed ubi a nostris desperatum est, non solum in muro pugnantes seditiosos sagittis configunt, sed tantos imbres lapidum intra urbem concutiunt, ut clamore uocum et stridore petrarum ciuitas ipsa submergi aestimaretur. Unde ab hora fere quinta diei usque ad horam ipsius diei octauam acriter ab utrisque pugnatum est. At ubi incaluit nostrorum animus, uictoriae dilectionem [dilationem] ferre non potuit, sed ad portas propius pugnaturus accessit. Tunc uictoriosa per Dominum manu portas incendunt, muris insiliunt, ciuitatem uictores ingrediuntur, in qua sibimet seditiosos subiiciunt. Ubi dum Wittimirus armata adhuc manu ecclesiam peteret, accessu nostrorum turbatus, post aram beatae uirginis Mariae se uindicaturum non reuerentia loci miser, sed ultore gladio, testabatur: dextra tenens gladium, et mortem minitans singulorum. Ad huius ergo insaniae tumorem protinus comprimendum, unus e nostris inter caeteros reiectis armis tabulam manu arripuit, et ferocissimo ictu sese ad illum direxit. At ubi tabula acriter nisus est super eum ingenti iactu percutere, mox in terram tremebundus prosternitur, protinus capitur, ferrumque illi de manu extrahitur. Moxque uiliter tractus, pondere uinculorum arctatur, uerberibusque una cum sociis, cum quibus urbem nitebatur uindicare, afficitur.
Post haec deuicta subiugataque ciuitate Narbona, ad insequendum Paulum, qui se in Nemausum uindicaturus contulerat, iter dirigitur. Deinde Biterris et Agathe ciuitates illico subiugantur. In Magalonensi uero urbe Gumildus loci ipsius antistes, cum ad obsidionem sui circumfusum uideret exercitum, urbemque ipsam non tam ab his qui per terram pugnaturi accesserant, quam ab his cingi, qui nauale praelium acturi per maria commeauerant, huius rei clade perterritus compendii uiam arripuit, Nemausumque se cum Paulo socium intulit. Sed cum exercitus Hispaniae Gumildum effugisse persensit, ciuitatem mox Magalonensem non dissimili uictoria cepit. At ubi nostri directa acie Nemausensem urbem debellare contendunt, prima per quatuor duces praeliandi facies cum electo pugnatorum agmine destinata est. Quorum lecta iuuentus triginta ferme millibus principem anteiret. Hi tamen nobili procursione in Nemausum, ubi Paulus cum Galliarum exercitu, uel Francorum conuentu se ad dimicandum contulerat, seditiosorum praeuenientes insidias, cum nocte tota cursum festinati itineris confecissent, subito cum uergentis diei lux orta prodiret, apparuerunt simul nostrorum acies armorum pariter et animorum apparatu dispositae. Quas ubi e ciuitate conspiciunt, utpote cum paucis dimicaturi, in patentes campos armis eos se excepturos definiunt. Sed dolum suspicati insidiarum, eligunt potius intra urbem suis de muris bellum conficere, quam extra urbem improuisos casus patentis periculi sustinere, opperientes etiam ad auxilium sui aduentum gentium aliarum. Sed ubi sol refulsus est terris, consertum est bellum a nostris. Prima facies pugnae, crepitantibus tubarum sonis, saxorum nimbo conficitur. Mox enim ut tubarum sonus increpuit, confluentes undique nostri cum fragore uocum muros urbis petrarum iactibus petunt, missilibus quibusque constitutos per murum spiculis sagittisque propellunt: cum tamen, et illi in nostros ad resistendum multorum generum spicula iacerent. Sed quid dicam? Acrius ab utrisque pugna conficitur, aequa lance ab utrisque certatur, aequo etiam certamine praeliatur. Non a nostris, non ab illis conserto certamini ceditur. Pugnatum est igitur toto illo die sub ancipitis mucrone uictoriae.
Unus de incentoribus seditionum acriter instare pugnam aspiciens, e muro nostris insultaturus haec formans uerba, commentat: Quid hic, ait, instanter pugnantes consistitis morituri? Cur lares proprios non repetitis? An forte casum mortis ante occasum uitae uestrae excipere uultis? quin potius praerupta petrarum quaeritis, ubi uos abscondatis, cum facies auxilii nostri apparuerit. Condoluisse igitur me credite uobis, sciens euentum rei, et occursum solatii superuenturum. Mihi enim res notissima manet, quam multiplicia nobis auxilia praeliandi occurrant. Tertia ergo dies est, quod exinde properans uenio. Proinde hoc noscens, miserabilis pompae uestrae occasum contristatus exspecto. Principem illum uestrum, pro quo pugnaturi uenistis, alligatum uobis ostendam, conuiciis addicam, insultatione illudam. Non igitur pro eo uobis hic expedit tam immaniter decertare, quem forsan iam constat nostrorum insidiis interiisse. Et quod grauius est, dum uictoria patuerit nostra, nulla uobis erit de reliquo uenia. Haec dicens nostrorum animos non solum non terruit, sed acrius in praeliandi furorem accendit. Propinquant ad murum; acrius quam coeperunt, in bellando consistunt, acriterque consertum innouant praelium.
15
His igitur peractis spatio totius diei, nox tandem finem praelio dedit. In ipso tamen primo feruore diei, cum adhuc nostri infatigabili uirtute in praeliando persisterent, rem mandant ad principem, sibique dirigi adiutoria petunt, non mediocri prouisione saluti propriae consulentes: scilicet ne aut externae gentis dolo praeuenti, aut ab his cum quibus decertabant, defatigatis uiribus subruerent morituri. Et bene res acta est. Nam ubi princeps cognouit Paulum principem tyrannidis decertare cum nostris, nulla de reliquo mora fit. Mira ergo in ordinando celeritate per Wandemirum ducem electos de exercitu fere decem millia uiros ad auxilium pugnantibus destinauit, qui nocte tota peruigiles maturatum iter conficerent, et superuentu suo non tam hostem frangerent, quam nostrorum animos solaturi ocius praeuenirent. Sed ubi defatigatae custodum uigiliae hostem inclusum diu teneri iam quodammodo desperarent, subito missa sibi auxilia uident, illico somnus ab oculis fugit, et gratulantibus animis receptis uiribus pugna definitur ab occursantibus.
Iam solis croceum liquerat aurora cubile, et stipata per murum hostilis multitudo prospiciens, uidet per serenam aciem luminum multiplices quam pridiana die uiderat, excreuisse acies pugnatorum. Iam tunc caput ipse tyrannidis Paulus ad tantae rei uisionem in quadam prominenti specula conscensurus occurrit. Qui mox ut nostrorum acies dispositas uidit, illico, ut fertur, animo decidit, his uerbis enuntians: Recognosco, ait, omne hoc dispositum pugnae ab aemulo meo procedere: hic ipse est, nec alium puto: in suis eum dispositionibus recognosco. Haec et his similia dicens, animum reuocans ad uirtutem, suos ad bellandum accendit. Nolite, ait, pauore turbari. Haec est enim tantum illa Gotthorum famosissima uirtus, quae se uenire ad superandos nos solita temeritate iactabat. Hic principem, hic totum eius exercitum credite nunc adesse. Nihil de reliquo est quod timeatis. Famosa siquidem uirtus eorum antea fuit, et suis in defensionem, et aliis gentibus in terrorem. Nunc tamen omnis in illis uigor praeliandi emarcuit; omnis scientia pugnae defecit. Nullus illis bellandi mos, nulla conflictandi experientia subest. Uel si in unum conserti praelium conferant, ad definita illico euolabunt latibula, quia degeneres animi eorum pondus praelii sustinere non queunt. Quin potius haec quae dico, cum praeliari coeperitis, in meis uerbis ipsi probabitis. Nihil ergo est maius quod debeatis pauescere, cum et regem et exercitum ipsum hic uideatis adesse. Ad haec plerique ex suis astruebant, regem sine signis non posse procedere. Ad quod ille commentabatur, ideo illum cum bandorum signis absconditis accessisse, ut intellectum suis hostibus daret, alium adhuc exercitum superesse, cum quo ipse adhuc, utpote cum multiplici quam prius uenerat manu, post futurus accederet. Sed haec dum dicit, illusionem agit, fraudem componit, ut quos uirtute non ualet deuincere, dolo consilii humiliet ad pauorem.
Necdum haec adhuc uerba compleuerat, et ecce subito e nostris bellorum concrepant tubae bellumque adorsi, pridianae diei bellandi renouant faciem. Sed illi plus in muris quam in uiribus confidentiam uincendi locantes, intra urbem positi per murum iacula iactant, et rediuiua cum nostris iterum certamina innouant. Efferbuit itaque ab utraque parte incentiuum belli; sed acrius a nostris uirtus patuit praeliandi. Cum enim totis uiribus decertarent, et hostem intra urbem diuerso genere armorum confoderent, plerique de externae gentis hominibus acriter uulnerati, nostrorum uirtutem pariter et constantiam admirantes, Paulum adorsi sunt. « Non illam quam dicebas in Gothis praeliandi segnitiem cernimus. Multam enim in illis audaciam, et uincendi constantiam uidemus. Haec quae excepimus uulnera docent: inter caetera tam ualidos iactus in hostem proiiciunt, ut ante fragor ipse deterreat, quam percussio uitam exstinguat. » Quorum Paulus deterritus uerbis, multiplici iamiamque desperationis iaculo frangebatur.
Sed dum nostri constantius dominantes, uictoriam suam recrastinari dolerent, acriori animositate insurgunt: uictos se per omnia deputantes, si cito non uincerent. Unde ferociori quam fuerant incensione commoti, usque in horam fere diei quintam continuis praeliorum ictibus moenia ciuitatis illidunt, imbres lapidum cum ingenti fragore dimittunt, supposito igne portas incendunt, murorum aditibus minutis irrumpunt. Deinde ciuitatem gloriose intrantes, uiam sibi ferro aperiunt. At ubi feroces nostrorum animos sustinere non possunt, intra Arenas, quae ualidiori muro antiquioris aedificii cingebantur, se muniendos includunt. Sed ubi uisum est illis quosdam a nostris insequi, qui se in praedam inuoluerant, illico praeuenti antequam se in castro illo Arenarum reciperent, iugulati sunt. Plerique tamen nostrorum e uulgo, qui praedae inhiantes exstiterant, gladii peruentione concisi sunt. * Non quo patenti uirtute inter plurimos hoc patrarent, sed quasi latrocinantium more, quos claustris * Arenarum ob praedam propinquasse cognouerant, eo illos facilius prosternerent, quos diuisos nec duos in unum pariter inuenissent. *
Surgit etiam noua inter seditiosos ipsos seditio, et dum suspicione proditionis ciues ipsi uel incolae ad suorum aliquos refugerunt, gladio uindice, hos in quibus suspicio uertebatur, interimunt: ita ut Paulus ipse proprium quemdam e suis et suorum manibus ante se iugulari prospiciens, suum esse uernulum lamentabili uoce clamaret, nec sic morituro in aliquo subueniret. Iam tamen et ipse exsanguis ac tremebundus effectus, a suis ipsis contemnitur, * ut obsecrare illum potius quam imperare caeteris extimares. * Nam suspectus iam ipse ab incolis cum caeteris qui de Hispania cum illo commeauerant, habebatur, ne ille ad liberationem sui traditionem eorum excogitaret; Hispani uero ne irrogata incolis morte transirent ad principem. Quid multa? fit intra urbem miserabile spectaculum praeliandi. Utrobique cadit pestilentiorum caterua, utrobique prosternitur, utrobique etiam iugulatur: quando ipsi qui nostrorum gladios effugiebant, suorum gladio peribant. Repletur itaque ciuitas permisto funere, et mortium cadaueribus humanorum. * Quocunque oculorum uisus excurreret, ita humanae strages, ut occisi patebant animalium greges. Compita uiarum plena cadauere, reliquum terrae concretum sanguine erat. * Miserabile funus patebat in domibus, et ubi domorum abdita perlustrasses, iacentes mortuos reperires. Per uias quoque urbis iacere hominum cadauera cerneres, minaci quodam uultu, et ferocitate quadam immani, tanquam adhuc in ipsa bellorum acie positi. Erat tamen color deformis, lurida pellis, horror immanis, fetor intolerabilis. Quidam etiam de ipsis iacentibus mortuis, qui laethalia exceperant uulnera mortis speciem simulabant, ut mortis euaderent causam: * cum tamen et uulneris iugulo, et famis confecti clade nec ipsi mortem euaderent, excepto uno, cui simulare mortem, uitam mercasse probatum est. *
20
Sed haec et his similia Paulus iam tyrannidis immanitate deposita cum magno cordis suspirio fieri deplorabat, cum nec hosti resistere, nec suis posset ullo modo subuenire. Accessit tamen ad eum insultaturus illi uir quidam e sua ortus familia. Quid hic, ait, assistis? Ubi sunt consiliarii tui, qui te ad istud perduxerunt calamitatis ludibrium? Quid tibi profuit contra tuos insurgere, cum nec tibi, nec tuis nunc ualeas in tanta mortis clade prodesse? Haec dicens insultabat illi, non tam conuiciandi uoto, quam amaritudinis prouocatus studio. Sed cum ab illo blandis hortaretur sermonibus, ut dolori eius parceret, et confusioni confusionem non adderet; tandem et ipse in gradibus marmoreis consistens, in quibus ista illi insultaturus aduenerat, descensum concitum fecit, sicque in oculis ipsius Pauli circumuentus a suis, iugulatus occubuit. Quibus Paulus: Quid huic quaeritis? aiebat. Meus est, inquit, non pereat. Et ut reseruaretur, frequenti uocum lamentatione orabat. Sed iam contemptui habitus, quasi et ipse continuo moriturus, audiri non poterat. Tunc omnimoda desperatione permotus, regalia indumenta, quae tyrannidis ambitione potius quam ordine praeeunte perceceperat, tabefactus deposuit. Miro occultoque Dei iudicio id agente, ut eodem die perceptum tyrannus regnum deponeret, quo religiosus princeps regnandi sceptrum a Domino percepisset. Erat enim dies illa Kalendarum Septembrium, in qua principem nostrum pridem constabat regale assumpsisse fastigium. Haec ergo est dies, in qua reuoluti anni orbita redeunte, irruptio patuit urbis. In hac praesumpta a tyranno regalis deponitur uestis; in hac sanguinea infertur ultio inimicis.
Tertia igitur post haec iam dies aduenerat, cum Paulus ipse post noctis alta suspiria ultimum sui funus exspectat. Facto enim mane, cum his quos asseclas proditionis suae habuerat, uerbum habere coepit, ut aut uale ultimum sibi dicerent, aut si possent, salutis suae adhuc in aliquo consulerent. Tunc Argebadus Narbonensis ecclesiae praesul, communi consilio ad principem mittitur, qui uitam rogaret, qui offensis ueniam precaretur. Nam oblatis Deo hostiis, iam in ipsis uestimentis, cum quibus dominici corporis et sanguinis gratiam communionis sanctae perceperat, * in quibus non tam mortis extrema damna excipere quam insepultum se obuolui curaret. Quippe cui sepultura pro merito negaretur, si suae patrationis exciperet iugulum. Iam Argebadus antistes rogaturus ueniam, ab eis exierat. * Et ecce progressum celerem principis cum aestimabili agmine pugnatorum quarto fere ab urbe milliario uidens, occursurus eidem principi de equo desiliuit, humo prosternitur, ueniam deprecatur. In cuius occursu princeps equum paulisper tenuit, et ut erat misericordiae uisceribus affluens, et ipse illacrymans, subleuari episcopum a terra praecepit. Qui uir rursum erectus, lacrymarum singultibus interclusus, lamentabili uoce aiebat: Heu! peccauimus in coelum et coram te, sacratissime princeps. Non sumus digni, quibus euentus pietatis tuae occurrat, * quibus uenia conlata subueniat; * qui et promissam tibi maculauimus fidem, et in tanto prolapsionis deuoluti sumus scelere. Parcat oro tua pietas cito, ne gladius uindex reliquias nostrorum semineces exstinguat, ne plusquam coepit mucro animas petat. Iube iam exercitum cessare a sanguine, ciues ciuibus parcere. Paruissimi quidem euasimus gladium, sed pro paruis ueniam deprecamur. Parce ergo nostris reliquiis, ut quia iam in caeteros nostrorum emanauit iugulum mortis, saltim remaneant quibus miserearis. Si enim prohibere cito nolueris caedem, nec ipsi quidem incolae remanebunt ad urbis tuitionem.
His dictis commotus religiosus princeps, in lacrymis * non fuit inexorabilis. Quippe qui alto quodam cordis sui arcano sciret, sibi totum perire quidquid dicebatur periisse, si precanti ueniam non praestitisset. Haec igitur princeps precanti uiro uerba respondit. Certum tene, ait, quod dixero. * Uictus precibus tuis, dono tibi animas quas petiisti. Non illas ultore gladio perdam. Non hodie cuiusquam sanguinem fundam, * nec quandoque uitam exstinguam. * Quanquam talium offensa impunita non transeat. Cui uenerabilis uir diutine insistebat, ut quorum uitam sibi donasset, nullam in his iacturam ultionis exerceret. Sed princeps mox percito furore inclementior redditus: Iam ne, ait, alias atque alias conditiones mihi imponatis, cum uitam uuobis donasse sit satis. Tibi ergo soli me ex toto pepercisse sufficiat, pro reliquis uero nihil horum promitto. Ex hoc indignans quadam animi succensione efferbuit, et concita progressione triumpho potiturus uictoriae properabat: * excursus legationum ante se destinans, ut nostri tandiu a bello abstinerent, quandiu omne robur exercitus cum principe ad capienda interiora urbis accederet.
Festinato tandem profectionis itinere peruenit princeps ad urbem cum terribilis pompae exercituum admiratione. * Erant enim ibi bellorum signa terrentia. Cumque sol refulsisset in clypeis, gemino terra ipsa lumine coruscabat. Ipsa quoque radiantia arma fulgorem solis solito plus augebant. Sed quid dicam? quae ibi fuerit exercituum pompa, quis decor armorum, quae species iuuenum, quae consensio animorum, explicare quis poterit? ubi diuina protectio euidentis signi ostensione monstrata est. Uisus est enim, ut fertur, cuidam externae gentis homini angelorum excubiis protectus religiosi principis exercitus esse, angelosque ipsos super castra ipsius exercitus uolitatione suae protectionis signa portendere. Sed paulisper haec et talia sub silentio relinquentes, suscepti operis ordinem exsequamur.
Cum enim in unum congregatum iam princeps sensisset exercitum, eminus ab urbe fere uno stadio positus, incredibili animi accensione permotus, disponit duces, subtegit plebes, diuidit acies, et quibus modis pugnam conficerent instruebat: * prius tamen disposita ut pridem fuerat, uirorum fortium acie, per iuga montium et oram maritimam, quae Franciae partibus coniunguntur, ut libera et expedita bellantium manus ocius decertandi praecepta perficeret, quod nihil aduersum ab externis gentibus persensisset. * Tunc electos quosque de ducibus mittit, qui et uiribus et animis praestantiores essent, ut Paulum caeterosque incentores seditionum eius a cauernis Arenarum abstraherent, in quibus se mortem fugientes absconderant. Nec mora: cum iussa factis explerent, extrahitur subito Paulus ipse cum suis de abditis Arenarum; sicque per murum depositus, uiliter contrectatur. Dein omnis illa insolens multitudo Galliarum [Gallorum] atque Francorum, quae hinc inde contra nostros pugnatura confluxerat, cum immensis thesauris capta est et detenta. * Cumque caterua illa perfida cum rege suo capta iam in unum consisteret, dextera laeuaque astante exercitu, * duo e ducibus nostris equis insidentes, protensis manibus hinc inde Paulum in medio sui constitutum innexas capillis eius manus tenentes, pedisequa illum profectione oblaturi principi deferunt.
25
Quo uiso, princeps protensis cum lacrymis ad coelum manibus ait: Te, Deus, collaudo Regem omnium regum, qui humiliasti sicut uulneratum superbum, et in uirtute brachii tui contriuisti aduersarios meos . Haec et his similia fletibus interclusus princeps aiebat. Sed mox tyrannus idem erectis oculis ut faciem principis uidit, statim se humo prostrauit, sibique cingulum soluit: iam quidem exanimis, et nimio pauore turbatus, quid sibi accideret non attendens. Spectabile quiddam oculis erat, quomodo de tam sublimi licet praerepti ordinis culmine in hac subita humiliatione et plena iam contumelia uenisset. Cernere erat magnum aliquid, quam facilis fuerat rerum ipsa mutatio: tam cito uideres deiectum, quem pridem audieras gloriosum; et quem praeterita dies adhuc regem tenuerat, tam praecipiti lapsu concidere in ruinam. Impleta satis plene est in isto prophetalis illa sententia. Uidi, inquit, impium superexaltatum, et eleuatum super cedros Libani. Et transiui, et ecce non erat: et quaesiui eum, et non est inuentus locus eius. Quid multa? Cum iam ante equum principis Paulus ipse, uel caeteri huiusmodi factionis capti, perductique consisterent: Cur in tanto, ait, malo uesaniae prorupistis, ut pro bonis mala mihi responderetis? Sed quid immorabor? Ite et estote sub custodiis deputati, quousque censura de uobis agitetur iudicii. Uiuere enim uobis donabo, etiamsi non mereamini. Tunc diuisos per exercitum omnes deputatis et sollicitis custodibus tradiit. Francorum tamen quique capti essent, digne tractari iubentur. Erant enim aliqui eorum nobilissimis parentibus geniti pro obsidibus dati. Caeteri uero * aliqui ex Francis, aliqui * ex Saxonibus erant, quos omnes in unum munificentia regali honoratos post decimam octauamque diem, qua capti fuerant, remittit ad propria, non debere dicens uictorem inclementem uictis existere.
Primo quippe die pridie Kalendarum Septembrium contra Nemausensem urbem a nostris initum est bellum. Sequenti die Kalendarum Septembrium ciuitatis ipsius irruptio facta est. Tertio quoque die, qui fuit quarto Nonarum Septembrium, Paulus tyrannus celebri captus detentione deuincitur. Sed post haec religiosi principis animus de reparatione irruptae urbis sollicitus statim murorum caua reformat, incensas portas renouat, insepultis tumulum praestat, incolis ablatam praedam restituens, et exulcerata quaeque publico aerario fouens. Iubet tamen thesauri omnem quam ceperant copiam, diligentiori seruare custodia, non auaritiae quaestu illectus, sed amore diuino prouocatus: scilicet ut res sacratae Deo facilius possent secerni, et cultibus diuinis restitui. Cumulauerat enim nefandissimus ipse Paulus peccato peccatum, dum tyrannidi adiungeret sacrilegium. * Nam ut quidam sapiens dicit, * nisi sacris ecclesiis intulisset spolium, non esset unde suum floreret aerarium. Unde factum est, ut uasa argenti quamplurima de thesauris dominicis rapta, et coronam illam auream, quam diuae memoriae Reccaredus princeps ad corpus beatissimi Felicis obtulerat, quam idem Paulus insano capiti suo imponere ausus est: tota haec in unum collecta studiosius ordinaret secernere, et deuotissime, prout cuique competebat ecclesiae, intenderet reformare.
Tertia iam post uictoriam uictoribus aduenerat dies, et Paulus ipse onustus ferro cum caeteris consedenti in throno principi exhibetur. Tunc antiquorum more curua spina dorsi uestigiis regalibus sua colla submittit, deinde coram exercitibus cunctis adiudicatur cum caeteris uniuersorum iudicio, ut mortem exciperet, qui mortem principi praeparasset. Sed nulla mortis super eos illata sententia, decaluationis tantum praecipitur sustinere uindictam. Ferebatur tamen quorumdam opinio Francos quantocius ad ereptionem capti occurrere. Sed princeps occasionem cum Francis praeliandi opperiens, nec solum istius causae, sed et praeteritas gentis suae cupiens uindicare iniurias sustinebat quotidie animo forti exspectans illorum occursum: decertari modis omnibus parabatur: sed cum nulli Franci ad bellandum accederent, ipse potius illis se occursurum deuouerat, nisi maturato sui cordis suorumque optimatum reuocaretur consilio, ne disrupta pactionis inter utramque gentem promissio impetendi sanguinis esset occasio. Sed cum contra hos, ut dictum est, bellum conficere moliretur, iam quarta dies effluxerat, ex quo et Paulum ceperat, * et aduersae gentis occursum nihilominus sustinebat. * Sed nulla hostis praesumptio, nullus euentus, nulla prorsus hostilis conuentio monstrabatur. Quippe cum et Franciae munitissimae urbes ium ultimum sui, ut ferebatur, excidium deplorarent, et ciues quique earum, ne a nostris praeuenirentur, relictis urbibus longe lateque incertis sedibus uagarentur, latebrosis scilicet uitam compendiis munientes. Nam et religiosus princeps eminus a Nemausensi urbe in plana cum exercitu consistebat. Illic castra posuit, miraque celeritate muro firmissimo circumdedit. Ubi cum aduentum hostium sustineret, subito praecurrenti nuntio audit unum e ducibus Franciae nomine Lupum in Beterrensi territorio hostiliter accessisse. Unde * quinta iam postquam Paulum ceperat die, de Nemausensi urbe * egressus, concita uelocitate cum exercitu properans, delatas inimici nisus est praeuenire insidias. Sed Lupus ipse iuxta uillam cui Asperiano uocabulum fertur, regressum principis audiens, ita terrificatus aufugit, ut exercitus duci, et dux exercitui uideretur deesse. Non enim fugiendo, uel ipse suos sustinuit, uel sui eum potuerunt ullo modo assequi. Quippe quorum ita pauore dissoluta fuerant corda, ut non tam dispersis uiarum aditibus, quam montium praeruptis elapsi pariter et currentes, utpote iam gladios suis imminere ceruicibus cernerent, de compendio fugae uitam se lucrasse monstrarent. Multas scilicet praedas in hac turbatione nostris exercitibus relinquentes, tam de hominibus qui eos sequi non poterant, quam etiam de iumentis siue substantiis, quae multipliciter et plaustris sibi adduxerant suffectura. Et utique iam lecta bellantium manus a principe destinata poterat eos belligerosis in curribus assequi; sed tam sordida illorum exstitit fuga, ac etiam tam citata finium suorum occurrerunt latibula, ut quo fugerent, quo laterent atque consisterent, nulla omnino censerentur uestigia reliquisse.
Unde comperto princeps, quod Lupum cum caeteris inuenire non posset, placida progressione Narbonam contendens, urbem uictor ingreditur. Ubi disrupta quaeque Narbonensis prouinciae exesa, atque depasta, * quae eidem terrae magnis febribus anhelanti, depraedatione nostrorum et incursione appulsa sunt, munere placat, * dispositione reformat, conciliis instruit. Statum quoque rerum mira pace componit. Lecta illic praesidia bellatorum dimittit, radices ab ea omnis rebellionis detersit. Iudaeos abegit, clementiores urbibus rectores instituit, per quos utique tanti mali placaretur offensa, et constuprata tantis sordibus terra nouo iudiciorum baptismate depurgata remitteretur ad ueniam. * Nam in eo quod erecta Galliarum terra solito superbiae fastus cothurno sese attollerat, ita inclementiori depraedatione detrita est, et erasa nummis, atque depasta substantiis, ut merito per hoc credatur, quidquid rubiginis seu nequitiarum contraxerat, amisisse *.
Exhaustis deinde princeps Galliis, atque edomitis, securus directo ad Hispaniam itinere commeauit, nullos post se Gallorum motus formidans, nullas etiam Francorum pertimescens insidias: certa sciens neminem esse, qui aut de suis pugnas, aut de externis gentibus patraret insidias. Tanta enim uirtute animi atque constantia circumpositas barbarorum gentes non solum non extimuit, sed contempsit; ut etiam adhuc intra Gallias positus, in locum qui Canaba nuncupabatur, cuncto exercitui, quod feliciter exissent, relatione gratifica satisfaceret; omnesque ab eo statim loco absolueret. Ipse quoque Elnam perueniens, duorum ibi dierum immoratione detentus est. Sicque exinde profectus, secundis potitus successibus Hispaniam rediit, sedemque sui solii sexto postquam inde commigrauerat mense repetiit. Et tamen sub quam celebri triumpho regiam urbem intrauerit, de inimicis exsultans, explicare necesse est: ut sicut ingentis eius gloriae signum saecula secutura clamabunt, ita seditiosorum ignominia non excidat a memoria futurorum.
30
Etenim quarto fere ab urbe regia milliario Paulus princeps tyrannidis, uel caeteri incentores seditionum eius decaluatis capitibus, abrasis barbis, pedibusque nudatis, sub squalentibus ueste uel habitu induti, camelorum uehiculis imponuntur. Rex ipse proditionis praeibat in capite omni confusionis ignominia dignus, et picea ex coriis laurea coronatus. Sequebatur deinde hunc regem suum longa deductione ordo suorum dispositus ministrorum, eisdem omnes quibus relatum est uehiculis insedentes, eisdemque inclusionibus acti hinc inde astantibus populis urbem intrantes. Nec enim ista sine dispensatione iusti iudicii Dei eisdem accessisse credendum est. Scilicet ut alta ac sublimia confusionis eorum fastigia uehiculorum edoceret sessio prae omnibus subiecta, et qui ultra humanum morem astu mentis excelsa petierant, excelsiorem luerent consensionis suae iniuriam. Sint ergo haec insecuturis reposita saeculis, probis ad uotum, improbis ad exemplum, fidelibus ad gaudium, infidis ad tormentum: ut utraque pars in contuitu quodam sese lectionis huius inspiciens, et quae rectis semitis graditur, prolapsionis casus effugiat; et quae iam cecidit, in horum se hic semper proscriptionibus recognoscat.
30·2
Finit de Paulo storia.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.