Library › Latin: History › Historia Wambae Regis
This history by Julian, later archbishop of Toledo, narrates the rebellion of the duke Paul against the Visigothic king Wamba in 673. It opens with the purpose of history, to stir later generations to virtue by examples, and then tells how Wamba was chosen king by the whole people after the death of Recceswinth, anointed by the priests, and forced to deal with a revolt in the province of Gaul, where Paul, sent to suppress it, had himself proclaimed king. The work describes Wamba’s campaign in the Pyrenees and Septimania, the siege of Nîmes and the capture of the rebels.
Migne’s text includes a version interpolated by the thirteenth-century chronicler Lucas of Tuy, a satirical ‘insult’ against the tyranny of Gaul, and the judgment pronounced against the rebels. The sample shows Wamba punishing his own soldiers’ looting and adultery with mutilation. The history is the principal source for Wamba’s reign and an important example of Visigothic political ideology, presenting the anointed king as the chosen of God.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 96, Parisiis 1851), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · History
Historia Wambae Regis
Julian of Toledo · Incipit Insultatio Vilis Storici in Tyrannidem Galliae · every word parsed
1
Libet tuis, Gallia, erroribus insultare uictores, quibus tantae prolapsionis cladem misera pertulisti. Ubi est illa libertas tua, in qua male libera de erecto tibi fastus supercilio applaudebas? Ubi elatae uoces, quibus Spanorum uires molliores esse tuis feminis detractabas? Ubi motus? Ubi tumentes quibus ceruicicum ratione Spanorum consortia respuebas? Ubi spansa oris tui fastigia, quae de incertis saepe diuitiis tumescebas? Ubi elata colla atque consilia, quae suorum semper ducum semper regimina praeberunt [praebuerunt]? Quid futurum esse putabas, cum tuis te operibus ipsa confoderes, manibus lacerares, consiliis euerteres, fraudibus addicares? Tuis enim operibus iaculata es, quando criminibus crimen addebas, negotiorum fraude implicata, prostibulis dedita, periuriis mancipata, quae Iudaeorum potius quam fidelium Christi amicitiis insudabas. Sic enim adulterii tenens legem, honestum putabas omne quod feceras: inter scortorum greges more pecudum lasciuire, inter epulas amicos perimere, innocentes animas iugulare; simulabas enim te aduenientibus gratia [ Fors., gratam]: cumque uirum quempiam cum coniuge et liberis hospitio recepisses, inter uina sanguinem propinabas, iugulando uirum, filios abnecando, superstitem matrem assumebas in pellicatus tui ludibrio.
Nec tamen ista faciens, tanti immanitate facinoris non tremescis, sed super haec omnia Iudaeorum consortiis animaris, quorum etiam infidelitatem, si libens attendis, iam in tuis transisse filiis recognoscis, dum hi qui in te christianitatis titulo praefulgebant, ad Hebraeorum probati sunt transisse perfidiam; eorum enim te semper iudiciis committebas, quorum iam a Deo reprobata corda cognoueras. Et qualiter Iudaeorum a te poterunt infausta uenerari sacraria, in quibus tam instanter salutis tuae collocaueras curam? Agnosce misera, agnosce quid feceris. Sufficiat tibi inter febres amisisse memoriam. Nunc iam depulsa febrium labe, nutricem te scandali recognosce, fomitem mali, matrem blasphemantium, nouercam infidelium, negotiorum priuignam, prostibulorum materiam, proditionibus spelaeum, fontem perfidiae, animarum interemptricem.
Haec enim tota ex tuis uberibus promanasse non sufficiat: nam insuper ne tantae calamitatis flagitio aliquid uideretur deesse, regem habens, alium tibi regem statuis, astu, non ordine; fraudibus, non uirtute. Quae enim ex feminis aliquando reperta est, quae uirum habens, alterius uiri consortia sine sui periculo concupiscat? Tu sola tuum postponis periculo, et perfidare non metuens, perfidiae tibi subornas sceptrum. Quis ista quae dicta sunt, fecit? In quibus hoc primum terris famosum malum apparuit, nisi inter media uberum tuorum? Admirandus est ergo uterus mentis tuae, quae sub tanta criminum conceptione non crepuit, sed tanta admiratione concepit dolorem, ut tantam his nostris temporibus dolorum pepererit ubertatem.
Quod si asseras aliunde uenisse quod ipsa susceperis, audi an tuis an aliorum si patratum consiliis: conceptione tamen fetus tui negare non poterat. Si enim aliunde hoc accepisti, quare fouisti, ac non potius ut membrorum putribus a tuis finibus repulisti? Si autem tu genuisti, quare genita monstruosa priusquam adolescerent, non secasti [ Fors., necasti]? An non potius mulieres idoneas monstra ex se genita abnecasse, uirtutis erit indicium; criminis quidem, si ordinatos fetus perimerent, ordinis, si informes necarent? Quod si causeris non potuisse te uirtuti eius resistere, uel concepto fetui repugnare, ubi sunt illa oris tui superba fastigia, ubi tumentes uoces, ubi elati motus, superciliosus incessus, uerborum ille cothurnus, quibus non tam partem Spaniae sed totam Spaniam uni pugillo tuo ad resistendum nullo modo suffecturam esse censebas, et uerbis tonantibus insonabas? Hic ergo nullis te iustis uocibus excusabas, cum etiamsi armis non posses, fide potius armata persisteres, et necem ultimam inter infidelium procellas fidelior sustineres. Deuoueras enim tuam uoluntarie religioso principi fidem, sub diuini nominis pollicitatione spondens ut hostem te suis hostibus exhiberes, et cum aduersariis salutis eius usque ad effusionem sanguinis decertares.
5
Dic ergo, quis tuorum pro fide recta occubuit, quis de tuis fidem conseruando peremptus est, quis tuorum occisurum [occidendum] se pro ueritate exhibuit, quis etiam perempturum [perimendum] se pro fide optauit? Nemo tuorum fuit, apud quem pretiosior esset anima uncti sui, si infida in promisso, facilis in periurio exortum in te infidelitatis ignem non solum non perimis, sed accendis; nec uerbis tantum, sed et operibus foues. Sed haec sunt illa tui moris signa uictricia, ut hostem non ferias, ciuem accidas [ Fors., occidas]: melius forte tibi definiens ciuem bello quam hostem excipere; quippe cui uires semper fuerint socios potius quam aduersarios enecare. Cum nec hoc armis sed dolis potius et fraudibus agas, plus timenda sunt uenena tua quam arma; plures enim fellis tui antidoto, quam armorum iaculis confudisti [ Fors., confodisti].
Neque enim in campo tua aliquando directa contra hostem certamina uidimus, cum tamen intra domum uenena tui pectoris senserimus. Uidimus praeparatas acies tuas, sed pro iugulo ciuium, non pro necibus externorum. Quomodo tantae crudelitatis nube crassaris, ut liberatoribus necem, defensoribus praeparares ultionem? Quid tibi opus fuit fortiores prouocare ad bellum, ualidioribus [ Fors., ut ualidioribus] praeparares excidium? Sed ista non immerito agis, quippe quae phrenesim passa, quibus te audeas aequare non sentias. Solent enim phrenetici tunc se robustiores uiribus exstimare, quando iam in ultimo defectu uidetur natura ipsa consistere: sed haec et alia faciunt non uitali sensu permoti, sed mortali dissolutione iam tabidi. Tu ergo si post phrenesim memoriam recepisti, recordari te conuenit, quibus inter febres uocibus perstrepebas, uel quos habendos nescia despectui iudicabas.
Nam ecce Spanorum exercitus post acerbissimas febres, quibus sensum amiseras, maturate tibi occurrit, nec tamen totus, sed quadam sui extrema parte collectus, uires tuas usquequaque perdomuit, colla subegit, tumentia ora contriuit; et quid ualeas, quidue non ualeas, melius suis gladiis, quam tuis uocibus approbauit. Quid ergo misera uictoribus ducis, quae tam miserabilis iaces sub uictorum mucrone deuicta? Ecce Spanorum exercitus cum ordinato principe suo te ualenter edomuit, spoliis detriuit, seruituti addixit. Sed nolo hunc diu semper te inclementiorem fuisse causeris, cuius tam citatis beneficiis reuestiris. Cum enim iusta tibi seruitus pro merito deberetur, ut uere sanum caput languenti membro compatiens, redactae tibi in seruitutem libertatis hostiam donans, et ueteres perfidiae tuae notas clementiori manu oblitterans; ante te elegit suae sociam dignitati, quam tu poenitendo ablueres maculas quas fecisti: scilicet ut quia impia temeritate libertatis perdideras titulum, testimonium reciperes gloriosum.
Sed quid mirum, ut haec tibi non merenti praestiterit, qui pridem tuis periculis socium te [se] semper exhibuit, et in tua expugnatione se potius expugnandum immisit? Admirandus est ergo alternantium iste partium ordo. Quanta in te crudelitas, quanta in Spanis pietas fuerit! Illi tibi pacem, tu illis dolus: illi defensionem, tu peremptionem excogitas. Illi semper ad liberationem tui cum armato tibi currebant exercitu: tu ad euersionem illorum gladios incitas externorum. Illi hostem repellendum a te aut ui aut astu definiunt: tu utroque compendio agens, et fraudibus propriis et uiribus alienis contra Spanorum exercitum uenis. Illi semper defensionem tui quanquam periculo sui quaerebant: tu e contra non sine perditione tui euersionis contra illos praeparas munimenta. Illi salutem tuam, et ubi forsan armis non currebant, pretiis emebant: tu necem illorum, quam armis patrare non poteras, muneribus definis comparandam. Quando enim illi aut in tuis plagis alacres facti, aut in tuis mortibus aliquando laetati sunt? Quin potius si perlata nuntiorum fama aut ab hoste obsessam, aut hostium incursatione detritam eduxit, armata illico ad defensionem tui Spanorum manus se cita tamen exhibuit, et propria postponendo pericula cum hostibus tuis confligebat. Nec enim tot interiacentibus terris duros quosque se causabatur pertulisse labores, dummodo tu statum pacis utcunque reciperes. Ecce iam notum est, quantus in Spanos [Spanis] affectus pietatis processit, quantus in te crudelitatis turbo efferbuit. Nam Spanos, quos despectui deputabas, et uictores et miseratores tui experta es: filii autem tui, qui ex te uiperina natiuitate sunt proditi, quid tibi nisi famem, luem, aut gladium attulerunt? Hucusque igitur tibi insultasse sit utile, et forsan ad emolumentum salutis tibi proficeret quidquid asperiori proclamatum est uerbere, ut uerborum ista asperitas correptionis tuae sit potius causa quam desperationis stropha.
Restat ergo nunc, ut flebile te lamentatione intendas, quanto sis pallore deterrita [detrita], quanta macie decolorata; ut sub isto te semper humilitatis contuitu agens, sic de praeteritis fornicationibus erubescas, ne in cicatricum locum sanies recrudescat, ne ulcus in sanata iam plaga appareat, ne uitiatus pulmo tumidum aliquid uel superbum emittat; sed restauratis omnibus ad statum salutis et insultasse tibi sit utile, et suasisse perdocile: ut de reliquo et sanus iste uigor memoriam teneat, et memoria ipsa iam sanior reddita motus in te omnes elati cordis abscidat. Quod et si insultantes et suadentes proteruis, ut consueta es, motibus abnuis, illis te postremo uersibus insultando conueniam, quibus quidam sapiens morti insultasse conuincitur. Dicam ergo
9·2
Iam sine lacrymis cedis, nec carmina sentis,
9·3
Sint tibi pro gladio quae tibi uerba loquor.
9·4
Ipse tibi damnet morsus et tartara uincat,
9·5
Qui uicit mundum per crucis exitium.
9·6
Explicit insultatio uilis prouinciae Galliae.
← EADEM HISTORIA PROUT A LUCA TUDENSI FUIT INTERPOLATA.[Ex mss. bibliothec…Judicium in Tyrannorum Perfidia Promulgatum →
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.