Library › Latin: History › Historia Novella
The Historia Novella (‘Recent History’) is William of Malmesbury’s last work, dedicated to Robert, earl of Gloucester. In the prologue William recalls that he had recorded many deeds of Robert’s father, King Henry I, in the fifth book of his history of the kings and in three short books of chronicles, and that Robert now wished him to record the extraordinary recent events in England. Its three books narrate the end of Henry’s reign, the oath to the Empress Matilda, the accession of Stephen and the civil war, down to 1142. The sample describes the fall of Roger, bishop of Salisbury, arrested with his nephews by Stephen.
The work is a principal contemporary source for the early years of the civil war, known as the Anarchy, written by a historian close to the Angevin party but often fair to Stephen. It records councils, oaths, sieges and battles, including Lincoln in 1141, with an eyewitness’s sense of the moral confusion of the time. It breaks off unfinished, presumably at William’s death.
About this edition. The Latin text comes from Corpus Corporum, the Latin text repository of the University of Zurich (edition: Jacques-Paul Migne, Patrologia Latina, vol. 179, Parisiis 1855), reused with attribution for non-commercial purposes (CC BY-NC-SA). Every word has been analyzed with LatinCy, a neural language model for Latin — click or tap any word for its dictionary form, part of speech, and complete morphology, together with the full entry from Lewis & Short’s A Latin Dictionary.
Latin · History
Historia Novella
William of Malmesbury · De Concilio Habito pro Captione Episcoporum · every word parsed
1
§ 22. Dicto die omnes fere episcopi Angliae, cum Thetbaldo archiepiscopo Cantuariae qui Willelmo successerat, uenerunt Wintoniam. Archiepiscopus Eboracensis Turstinus pro ualetudine qua grauabatur, uix enim animi uiribus corpus regebat, caeteri uero pro guerra, literis absentiam suam excusarunt. Lectum est primo in concilio decretum Innocentii papae, quo iam a kalendis Martii (si bene commemini) partes sollicitudinis suae idem apostolicus domino episcopo Wintoniensi iure legationis in Anglia iniunxerat. Exceptum id summo fauore, quod, diuturnitate temporis temperantiam suam ostendens episcopus, non se praerupta legatum promulgasset iactantia. Processit deinceps in concilio sermo eiusdem Latialiter, ad literatos habitus, de indignatione captionis episcoporum: quorum Salesbiriensis in camera curiae, Lindocoliensis in diuersorio suo intercepti essent; Heliensis, exemplum simile ueritus, ueloci profugio ad Diuisas se calamitati exemisset. « Scetus miserabile regem ab incentoribus ita fuisse seductum, ut hominibus suis, praesertim episcopis, in curiae suae pace manus iniici iussisset. Adiecta esset regio dedecori coelestis iniuria, ut, sub obtentu culpae pontificum, ecclesiae 720 possessionibus suis spoliarentur. Sibi regis contra Dei legem excessum tanto dolori esse, ut mallet se multo dispendio et corporis et rerum suarum affici, quam episcopalem celsitudinem tanta indignitate deiici. Quin etiam regem de emendatione peccati multotiens commonitum, postremo concilii uocationem non abnuisse. Proinde archiepiscopus et caeteri consulerent in medium quid opus esset facto: se ad executionem consilii nec pro regis, qui sibi frater erat, amicitia, nec pro damno possessionum, nec etiam pro capitis periculo, defuturum. »
§ 23. Dum haec ille sensim per amplificationem exponit, rex, causae suae non diffisus, comites in concilium misit, quaerens cur uocatus esset. Responsum est a legato ex compendio: « Non debere illum, qui se Christi fidei subiectum meminisset, indignari si a ministris Christi ad satisfactionem uocatus esset, tanti reatus conscius quantum nostra secula nusquam uidissent. Gentilium quippe seculorum opus esset episcopos incarcerare, et possessionibus suis exuere. Dicerent ergo fratri, quod si consilio suo placidum commodare dignaretur assensum, tale illi Deo auctore largiretur, cui nec ecclesia Romana, nec curia regis Franciae, nec ipse comes Thetbaldus frater amborum (sapiens profecto uir et religiosus) ex ratione contraire posset, sed quod fauorabiliter complecti deberent. Consulte uero in praesentiarum rex faceret, si uel rationem facti sui redderet, uel canonicum iudicium subiret. Ex debito etiam oportere ut ecclesiae faueret, cuius sinu exceptus, non manu militum in regnum promotus fuisset. » Cum dicto comites egressi, 721 nec multo post cum responso reuersi sunt. Comitabatur eos Albericus quidam de Uer, homo causarum uarietatibus exercitatus. Is responsum regis retulit, et quantum potuit causam antistitis Rogerii (episcopus enim Alexander aberat, quem manutenuit grauauit; modeste tamen, sine ulla uerborum contumelia: quamuis quidam comitum, astantes iuxta, crebro loquelam eius interrumperent, probra in episcopum iacientes.
§ 24. Haec ergo fuit summa dictorum Alberici: « Multis iniuriis Rogerium episcopum affecisse regem Stephanum: rarissime ad curiam uenisse quin homines sui, de eius potentia praesumentes, seditiones mouissent. Qui cum saepe alias, tum nuper apud Oxenefordum fecissent impetum in homines et in ipsum nepotem comitis Alani; in homines etiam Heruei de Liuns, qui esset tantae nobilitatis, tanti supercilii, ut nunquam regi Henrico petenti animum indulserit in Angliam uenire. In iniuriam ergo regis Stephani redundare, pro cuius amore uenerit, quod ea tanta uis illata sit. Episcopum Lindocoliensem, ex ueteri odio in Alanum, seditionis per homines suos auctorem fuisse. Episcopum Salesbiriensem inimicis regis clam fauere, dissimulata interim pro tempore uersutia: id regem ex multis indubitanter comperisse; eoque potissimum, quod Rogerium de Mortemer, cum militibus regiis quos ducebat, in summo de Bristowiensibus metu, nec una nocte idem episcopus Malmesbiriae manere dimisisset. Omnibus esse in ore, quod, statim ut imperatrix uenisset, 722 ille ad eam cum nepotibus et castellis se conferret. Rogerius itaque captus sit non ut episcopus, sed ut regis seruiens, qui et procurationes eius administraret et solidatas acciperet. Castella non per uiolentiam rex eripuerit, sed episcopi ambo gratanter reddiderint, ut calumniam de tumultu quem in curia concitauerant euaderent. Aliquantum pecuniarum rex in castellis inuenerit, quae ipsius legitime essent; quia eas tempore regis Henrici, auunculi et antecessoris sui, ex fisci regii redditibus Rogerius episcopus collegisset. Eis tamen, sicut et castellis, idem praesul pro timore commissorum in regem libens cesserit: inde non deesse testes regi. Ipsum proinde uelle ut pacta inter se et episcopos rata permanerent. »
§ 25. Reclamatum est ab episcopo Rogerio contra sermones Alberici, quod nunquam regis Stephani minister fuisset, nec ipsius solidatas accepisset: minae quinetiam ab animoso uiro, et qui malis erubesceret frangi, prolatae, si iustitiam de rebus sibi ablatis in illo concilio non inuenisset, eam in audientia maioris curiae quaerendam. Leniter legatus, ut caetera: « Omnia quae dicuntur contra episcopos prius in concilio ecclesiastico et accusari et an uera essent decuisset inquiri, quam in indemnes contra canonum decreta sententiam proferri. Rex itaque faciat, quod etiam in forensibus iudiciis legitimum est fieri, ut reuestiat episcopos de rebus suis: alioquin iure gentium dissaisiti non placitabunt. »
5
§ 26. Dictis in hunc modum utrobique multis, causa petitu regis in posterum diem dilata; nec minus in crastinum, ad aduentum archiepiscopi Rothomagensis postridie prolongata. Is ubi uenit, 723 omnium suspensis animis quidnam afferret, dixit se concedere ut episcopi castella haberent si se iure habere debere per canones probare possent; quod quia non possent, extremae improbitatis esse contra canones niti uelle. « Et esto (inquit) iustum sit ut habeant: certe, quia suspectum est tempus, secundum morem aliarum gentium, optimates omnes claues munitionum suarum debent uoluntati regis contradere, qui pro omnium pace debet militare. Ita omnis controuersia episcoporum infirmabitur: aut enim secundum canonum scita iniustum est ut habeant castella; aut, si hoc ex indulgentia principali toleratur, ut tradant claues necessitati temporis debent cedere. »
§ 27. His praedictus subiecit causidicus Albericus: Significatum esse regi quod murmurarent inter se pontifices, pararentque aliquos ex suis contra eum Romam mittere. « Et hoc, ait, laudat uobis rex, ne quisquam uestrum praesumat facere; quia, si quis contra uoluntatem suam et regni dignitatem ab Anglia quoquam iret, difficilis ei fortassis reditus foret. Ipse quinetiam, quia se grauari uidet, ultro ad Romam appellat uos. »
§ 28. Haec postquam rex, partim quasi laudando, partim minando, mandasset, intellectum est quo tenderet. Quapropter ita discessum est, ut nec ipse censuram canonum pati uellet, nec episcopi in eum exerere consultum ducerent: duplici ex causa, seu quia principem excommunicare sine apostolica conscientia temerarium esset; 724 seu quoniam audirent, quidam etiam uiderent, gladios circa se nudari. Non enim iam ludicra erant uerba, sed de uita et sanguine pene certabatur. Non omiserunt tamen legatus et archiepiscopus quin tenorem officii sui prosequerentur: suppliciter enim pedibus regis in cubiculo affusi, orauerunt ut misereretur ecclesiae, misereretur animae et famae suae, nec pateretur fieri dissidium inter regnum et sacerdotium. Ille dignanter assurgens, quamuis a se facti eorum amoliretur inuidiam, malorum tamen praeuentus consiliis, nullam bonarum promissionum exhibuit efficaciam.
Click or tap any word for its parse and dictionary entry.
Text: Perseus Digital Library, licensed CC BY-SA. Dictionary: Lewis & Short (Perseus, CC BY-SA). Morphology: LatinCy — machine parsing, corrected against the AGDT & PROIEL treebanks and Morpheus.